بزرگ‌شدن حفره اوزون بر فراز جنوبگان در سال ۲۰۲۶، در نگاه اول با خبرهای امیدوارکننده درباره ترمیم این لایه ناسازگار به نظر می‌رسد. اما گزارش تازه ناسا و اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا، NOAA، توضیح می‌دهد که شرایط جوی یک فصل می‌تواند حفره‌ای وسیع‌تر بسازد، در حالی که کاهش بلندمدت مواد تخریب‌کننده اوزون همچنان ادامه دارد.
به گزارش آسیانیوز ایران، این ارزیابی چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۴ نوامبر ۲۰۲۶، منتشر شده است. موضوع گزارش، اندازه‌گیری‌های فصل تخریب اوزون در ماه‌های گذشته است؛ بنابراین تاریخ انتشار گزارش را نباید زمان شکل‌گیری ناگهانی یک حفره تازه در امروز دانست.
گزارش جدید چه اندازه‌ای را ثبت کرده است؟
طبق اعلام NOAA و ناسا، میانگین مساحت حفره در بازه ۷ سپتامبر تا ۱۳ اکتبر حدود ۲۵ میلیون کیلومتر مربع بوده است. با معیار میانگین مساحت فصلی، سال ۲۰۲۶ در جایگاه هفتم بزرگ‌ترین حفره‌ها طی ۴۸ سال پایش قرار می‌گیرد. بیشترین گستره روزانه در ۱۸ سپتامبر، حدود ۲۷٫۱ میلیون کیلومتر مربع ثبت شده است.
این عددها دو اندازه‌گیری متفاوت‌اند: یکی میانگین یک دوره و دیگری بیشترین مقدار در یک روز. کنار هم گذاشتن آن‌ها بدون ذکر معیار، می‌تواند تصویری اغراق‌آمیز از «رکورد» بسازد. این گزارش، حفره ۲۰۲۶ را بزرگ‌ترین حفره تمام تاریخ معرفی نمی‌کند.
- میانگین فصلی: حدود ۲۵ میلیون کیلومتر مربع در بازه مشخص گزارش.
- بیشینه روزانه: حدود ۲۷٫۱ میلیون کیلومتر مربع در ۱۸ سپتامبر.
- تفسیر پژوهشگران: گسترش امسال با گردابه قطبی نیرومند مرتبط بوده است.
حفره اوزون دقیقاً چیست؟
در توضیح «پایش اوزون ناسا»، حفره به منطقه‌ای با کاهش شدید اوزون در استراتوسفر گفته می‌شود؛ فضایی کاملاً خالی از گاز نیست. پژوهشگران برای مشخص‌کردن مرز این منطقه از مقدار کل اوزون در ستون جو و آستانه ۲۲۰ واحد دابسون استفاده می‌کنند. مساحت، کمترین مقدار اوزون و کسری جرم اوزون، شاخص‌های جداگانه‌اند و هر کدام بخشی از وضعیت را نشان می‌دهند.
نقشه‌های رنگی نیز عکس معمولی از یک شکاف قابل‌دیدن نیستند. رنگ‌ها داده‌های اندازه‌گیری‌شده را نمایش می‌دهند. ناسا در این مجموعه، آبی و بنفش را برای مقادیر کمتر اوزون و زرد و قرمز را برای مقادیر بیشتر به کار می‌برد؛ خواندن تاریخ و راهنمای رنگ برای تفسیر درست ضروری است.
چرا سرما و گردابه قطبی اهمیت دارند؟
گردابه قطبی، گردش نیرومند بادها پیرامون جنوبگان است که هوای بسیار سرد را محصور می‌کند. در این شرایط، ابرهای استراتوسفری قطبی تشکیل می‌شوند و سطح ذرات آن‌ها امکان واکنش‌هایی را فراهم می‌کند که ترکیبات کلر را فعال‌تر می‌سازند. با حضور نور خورشید، این چرخه می‌تواند تخریب اوزون را تشدید کند.
خدمات پایش جو کوپرنیک نیز در ارزیابی مستقل ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶، گسترش زودهنگام و بالاتر از میانگین حفره آن فصل را گزارش کرده بود. آن گزارش به همراهی رشد سریع مساحت با کاهش دما در استراتوسفر اشاره داشت، در حالی که برخی شاخص‌های دیگر، مانند کمینه ستون اوزون، نزدیک میانگین بودند. این ارزیابی مربوط به میانه سپتامبر است و جای اندازه‌گیری نهایی فصل را نمی‌گیرد.
آیا مسیر ترمیم متوقف شده است؟
سازمان جهانی هواشناسی در بولتن سپتامبر خود تأکید کرده بود که نوسان‌های سالانه در دل روند بلندمدت ترمیم رخ می‌دهند. محدودیت مواد تخریب‌کننده اوزون در چارچوب پروتکل مونترال، از جمله کلروفلوئوروکربن‌ها، نقش اساسی دارد. ماندگاری طولانی برخی از این مواد در جو و تجهیزات قدیمی، دلیل نیاز به چند دهه پیگیری است؛ کاهش مصرف امروز، به معنای ناپدیدشدن فوری تمام آثار گذشته نیست.
برای خواندن خبرهای بعدی، سه پرسش کمک‌کننده است:
- عدد گزارش‌شده مربوط به یک روز است یا میانگین یک فصل؟
- موضوع، مساحت حفره است یا شدت کاهش اوزون در آن؟
- نتیجه از مشاهده به دست آمده یا هنوز پیش‌بینی مدل است؟
تفاوت با اوزون آلاینده در شهرها
اوزون در لایه‌های بالایی جو، بخشی از سپر زمین در برابر پرتو فرابنفش خورشید است؛ اما غلظت بالای همین گاز نزدیک سطح زمین برای انسان و گیاهان زیان‌آور است. بنابراین خبر جنوبگان را نمی‌توان به شاخص آلودگی هوای امروز تهران یا شهر دیگری تبدیل کرد. بحث مسئولیت دستگاه‌ها در برابر آلودگی شهری را می‌توان جداگانه در گزارش حق بر هوای پاک و تکالیف قانونی دنبال کرد.
همان‌طور که در گزارش راستی‌آزمایی ادعاهای تغییر اقلیم نیز مطرح شد، نوسان کوتاه‌مدت را باید از روند بلندمدت جدا کرد. پیام گزارش تازه، ضرورت ادامه پایش و اجرای محدودیت مواد تخریب‌کننده است. بزرگ‌ترشدن حفره در یک سال، به‌تنهایی برای داوری درباره شکست یا موفقیت چند دهه سیاست‌گذاری کافی نیست؛ همان‌طور که یک سال کم‌خطرتر نیز مجوز کنارگذاشتن مراقبت و اندازه‌گیری نخواهد بود.