کودکی که می‌گوید «دیگر نمی‌خواهم مدرسه بروم» همیشه از درس فرار نمی‌کند. گاهی پشت این جمله، ترس از تحقیرشدن در زنگ تفریح یا پیامی آزاردهنده در گروه همکلاسی‌هاست. شنیدن بی‌قضاوت این تجربه، می‌تواند آغاز تغییر باشد؛ پیش از آنکه بزرگ‌ترها ماجرا را با «شوخی بوده» کنار بگذارند.
پنجشنبه ۱۴ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۵ نوامبر ۲۰۲۶، روز جهانی مقابله با خشونت و قلدری در مدرسه، شامل آزار سایبری است. یونسکو نخستین پنجشنبه نوامبر را به این مناسبت اختصاص داده و شعار امسال را «امنیت و بهزیستی برای هر یادگیرنده؛ از وعده تا عمل» اعلام کرده است.
قلدری چیست و چرا با هر اختلافی یکی نیست؟
راهنمای والدین یونیسف سه ویژگی را برای شناخت قلدری برجسته می‌کند: قصد آسیب‌رساندن، تکرار و نابرابری قدرت. این قدرت فقط زور بدنی نیست؛ محبوبیت در جمع یا امکان کنارگذاشتن یک نفر از گروه نیز می‌تواند به ابزار فشار تبدیل شود. قلدری ممکن است با کتک، توهین، تمسخر یا محروم‌کردن عمدی از جمع همراه باشد.
این تعریف، خشونت یک‌باره را بی‌اهمیت نمی‌کند. هر تهدید جدی یا آسیب باید بررسی شود، حتی اگر هنوز الگویی تکرارشونده شکل نگرفته باشد. در مقابل، اختلاف معمول میان دو همکلاسی را هم نباید بدون بررسی، قلدری نامید. هدف، فهمیدن تجربه کودک و متوقف‌کردن رفتار آسیب‌زا است، نه چسباندن برچسب دائمی به کودکان.
وقتی زنگ مدرسه پایان آزار نیست
یونیسف آزار سایبری را رفتار تکراری با ابزارهای دیجیتال برای ترساندن، خشمگین‌کردن یا شرمنده‌ساختن دیگری توضیح می‌دهد. پخش شایعه، انتشار تصویر تحقیرآمیز، جعل حساب و پیام‌های تهدیدآمیز از نمونه‌های آن است. آزار حضوری و آنلاین می‌توانند به یکدیگر وصل شوند و کودک پس از برگشتن به خانه نیز احساس امنیت نکند.
گزارش فنی تازه یونسکو با عنوان «متصل و امن»، منتشرشده در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، مسئولیت را فقط متوجه دانش‌آموز یا خانواده نمی‌داند. مدرسه، مدیران آموزشی، سکوهای فناوری و نهادهای تنظیم‌گر هر کدام نقشی دارند. دسترسی به آموزش دیجیتال نباید به بهای تحمل آزار باشد و مسئولیت محیط امن را نمی‌توان تنها به توان دفاع‌کردن کودک واگذار کرد.
برای خانواده‌ها در ایران، شنیدن مهم‌تر از بازجویی است
یونیسف ایران در برنامه حمایت از کودکان، زندگی بدون خشونت، بهره‌کشی و آزار را حق هر کودک می‌داند. این اصل به ملیت، وضعیت اقتصادی یا توانایی جسمی او وابسته نیست. با این حال، صفحه برنامه یونیسف آمار تازه‌ای از میزان قلدری در مدارس ایران ارائه نمی‌کند؛ نمی‌توان ارقام یک مطالعه محلی یا یک پیمایش خارجی را به همه دانشآموزان کشور تعمیم داد.
اگر فرزندتان از آزار گفت، آرام گوش کنید، حرفش را جدی بگیرید و روشن بگویید مقصرِ آزار دیگران نیست. راهنمای والدین یونیسف پیشنهاد می‌کند خانواده با معلم یا مدرسه درباره سیاست مقابله با قلدری گفت‌وگو کند. ترس از مدرسه، کناره‌گیری ناگهانی یا آشفتگی پس از استفاده از گوشی می‌تواند دلیل مناسبی برای گفت‌وگو باشد، اما هیچ‌یک به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست.
به‌جای وعده‌ای که از اجرای آن مطمئن نیستید، با کودک درباره گام بعدی توافق کنید: چه کسی در مدرسه امن و قابل اعتماد است و چطور می‌توان بدون در معرض توجه قرارگرفتن بیشتر، موضوع را گزارش کرد؟ اگر خطر فوری یا آسیب جسمی وجود دارد، حفاظت و کمک حرفه‌ای فوری بر پیگیری اداری مقدم است.
در آزار آنلاین چه کارهای مشخصی می‌توان کرد؟
بر پایه راهنمای یونیسف، ثبت شواهدی مانند زمان و تصویر پیام می‌تواند برای گزارش مفید باشد. شواهد را خصوصی و امن نگه دارید، نه اینکه برای افشاگری دوباره میان دیگران پخش کنید. گزارش‌کردن حساب یا محتوا و مسدودکردن مزاحم، در کنار کمک یک بزرگسال قابل اعتماد، از راه‌های کاهش تماس آسیب‌زا است.
اگر شاهد آزار دوستتان هستید، بازنشر و خندیدن به محتوای تحقیرآمیز را متوقف کنید. حمایت خصوصی و همراهی برای کمک‌گرفتن می‌تواند مفیدتر از درگیری مستقیم باشد. قرار نیست کودک برای اثبات شجاعت، خود را در معرض خطر تازه بگذارد.
مدرسه امن به اقدام قابل پیگیری نیاز دارد
شعار امسال یونسکو بر همکاری همه مدرسه، حمایت از معلمان، سلامت روان، فراگیری و ایمنی دیجیتال تأکید دارد. در عمل، خانواده باید بداند گزارش را به چه کسی بدهد، چه زمانی پاسخ می‌گیرد و چه برنامه‌ای برای جلوگیری از تکرار وجود دارد. مجازات تحقیرآمیز یا خاموش‌کردن صدای شاکی، مسئله را حل نمی‌کند.
یک روز پس از مناسبت ایرانی روز دانش‌آموز، این موضوع ادامه طبیعی پرسشی است که در گزارش روز دانش‌آموز ۱۴۰۵ مطرح شد: مدرسه چگونه حق آموزش و کرامت کودک را حفظ می‌کند؟ آسیانیوز ایران بر این نکته تأکید دارد که مدرسه امن با یک پوستر ساخته نمی‌شود؛ با شنیدن، حمایت و پاسخ‌گویی روزمره شکل می‌گیرد.