شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۷ نوامبر ۲۰۲۶، روز جهانی فیزیک پزشکی است؛ روزی برای دیدن متخصصانی که بخش مهمی از کارشان دور از چشم بیمار انجام می‌شود. وقتی به یک مرکز تصویربرداری یا پرتودرمانی می‌رویم، شاید نام دستگاه را به خاطر بسپاریم، اما کمتر بپرسیم چه کسی دقت اندازه‌گیری‌ها و کیفیت کار آن را بررسی می‌کند.
آسیانیوز ایران در این گزارش سراغ همین نقش می‌رود: پلی میان دانش فیزیک و مراقبت پزشکی که معنایش برای بیمار، استفاده حساب‌شده‌تر از فناوری است؛ نه وعده درمان معجزه‌آسا یا جایگزینی پزشک با دستگاه.
چرا ۷ نوامبر؛ از ماری کوری تا بیمارستان امروز
سازمان بین‌المللی فیزیک پزشکی، IOMP، این مناسبت حرفه‌ای را در سال ۲۰۱۲ تصویب کرد و نخستین شعار ثبت‌شده آن به سال ۲۰۱۳ برمی‌گردد. انتخاب ۷ نوامبر با زادروز ماری اسکلودوفسکا کوری پیوند دارد؛ دانشمندی که ۷ نوامبر ۱۸۶۷ به دنیا آمد و نامش با پژوهش درباره پرتوزایی گره خورده است.
اما این روز فقط مرور زندگی یک دانشمند نیست. پرسش امروزی آن این است که دانش آزمایشگاهی چگونه به مراقبت قابل اعتماد می‌رسد. فاصله میان «دستگاه داریم» و «خدمت باکیفیت ارائه می‌کنیم» را آموزش، اندازه‌گیری، نگهداری و همکاری متخصصان پر می‌کند.
فیزیکدان پزشکی چه کاری انجام می‌دهد؟
راهنمای ایمنی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، فیزیکدان پزشکی را متخصصی آموزش‌دیده در کاربرد مفاهیم و روش‌های فیزیک در پزشکی معرفی می‌کند. حوزه کار او می‌تواند تصویربرداری تشخیصی، پرتودرمانی یا پزشکی هسته‌ای باشد. این عنوان با پزشک رادیولوژیست، تکنولوژیست تصویربرداری یا مسئول حفاظت پرتویی یکی نیست؛ هرکدام مسئولیت مشخص خود را دارند.
بخشی از کار، کالیبراسیون تجهیزات، اندازه‌گیری مقدار پرتو، ارزیابی کیفیت تصویر و کنترل کیفیت فیزیکی دستگاه‌ها است. در تصویربرداری، تصویر باید برای پاسخ به پرسش پزشکی کیفیت کافی داشته باشد. در پرتودرمانی، اندازه‌گیری و بررسی فنی دز در کنار برنامه تیم درمان اهمیت پیدا می‌کند. هدف، کم‌کردن خودسرانه تنظیمات دستگاه نیست؛ هدف استفاده درست و متناسب با کار بالینی است.
شعار ۲۰۲۶؛ فناوری برای چه کسانی قابل دسترس است؟
شعار امسال IOMP «پیشبرد عدالت جهانی سلامت؛ بنیان اخلاقی فیزیک پزشکی» است. پیام سازمان بر دسترسی منصفانه به مراقبت ایمن و مؤثر تأکید دارد. در این نگاه، خرید فناوری به‌تنهایی کافی نیست؛ آموزش نیروی انسانی، برنامه نگهداری و تضمین کیفیت باید همراه آن باشد.
برای یک خانواده، این بحث می‌تواند به پرسش‌های ملموس تبدیل شود: آیا خدمت موردنیاز در دسترس است؟ آیا مسیر مراجعه روشن است؟ آیا درباره فایده و محدودیت روش توضیح قابل فهمی دریافت می‌کند؟ این‌ها پرسش‌اند، نه ادعای سنجیده‌شدن وضعیت همه مراکز ایران در یک گزارش.
پیوند مستند این روز با ایران
نام انجمن فیزیک‌دانان پزشکی ایران در فهرست اعضای ملی فدراسیون سازمان‌های فیزیک پزشکی آسیا و اقیانوسیه آمده است. IOMP همچنین گزارشی از گرامیداشت این روز در دانشگاه علوم پزشکی شیراز در سال ۲۰۱۹ ثبت کرده؛ برنامه‌ای شامل سخنرانی درباره پیشرفت‌های رشته و پرسش‌وپاسخ دانشجویان. این سند، سابقه مشارکت ایران است، نه خبر برگزاری مراسم تازه در ۱۴۰۵.
موضوع دسترسی به خدمات سرطان در گزارش‌های داخلی هم سابقه دارد؛ از جمله گزارش اسفند ۱۴۰۲ همین رسانه درباره برنامه‌های غربالگری و زیرساخت‌های رادیوتراپی. اظهارات و وعده‌های آن زمان را نباید تأیید وضعیت کنونی هر شهر دانست. برای مراجعه امروز، اطلاعات مرکز درمان و پوشش بیمه باید همان زمان بررسی شود.
بیمار چه بپرسد، بدون آنکه درمان را عقب بیندازد؟
اداره غذا و داروی آمریکا در راهنمای عمومی تصویربرداری با پرتو ایکس پیشنهاد می‌کند بیمار درباره فایده، خطر و نقش نتیجه آزمایش در تصمیم درمانی بپرسد. سابقه تصویربرداری‌های قبلی و احتمال بارداری نیز باید به تیم درمان گفته شود. این توصیه برای گفت‌وگوی آگاهانه است؛ نه تعیین نسخه یا تنظیم دز توسط بیمار.
- نتیجه این بررسی قرار است به کدام پرسش پزشکی پاسخ بدهد؟
- آیا روش دیگری با پرتو کمتر یا بدون پرتو یون‌ساز، برای همین پرسش به همان اندازه مناسب است؟
- چه آمادگی یا اطلاعاتی پیش از انجام بررسی لازم است؟
فایده یک تصویربرداری لازم و مناسب معمولاً از خطر پرتویی آن بیشتر است؛ نگرانی کلی نباید جای ارزیابی پزشک را بگیرد. برای کسی که قرار است درمان سرطان را آغاز کند، پرسش‌های آینده زندگی، از جمله حفظ باروری پیش از درمان، نیز بهتر است با تیم متخصص مطرح شود؛ بدون عقب‌انداختن خودسرانه درمان.
روز فیزیک پزشکی فرصتی برای قدردانی از همین کار دقیق و گروهی است. این گزارش آگاهی عمومی است و جای مشاوره پزشکی فردی را نمی‌گیرد. شما پیش از تصویربرداری یا درمان، پاسخ کدام پرسش را دشوارتر پیدا کرده‌اید؟
پرسش‌های رایج: