چراغ‌های کوچک، خانه‌های آراسته و دیدارهای خانوادگی، تصویری آشنا از دیوالی می‌سازند. با این حال، پشت نام «جشن نورها» یک روایت واحد برای همه مردم هند وجود ندارد؛ سنت‌ها و معناهای این مناسبت، از منطقه‌ای به منطقه دیگر و میان پیروان ادیان متفاوت است.
به گزارش آسیانیوز ایران، تقویم رسمی پست هند و صفحه گردشگری دولت این کشور، روز اصلی دیوالی ۲۰۲۶ را یکشنبه ۸ نوامبر، برابر با امروز ۱۷ آبان ۱۴۰۵، ثبت کرده‌اند. مجموعه آیین‌های مرتبط چندروزه است؛ تاریخ روز اصلی را نباید به معنای آغاز و پایان همه مراسم در یک روز دانست.
دیوالی یعنی چه؟
دیوالی (Diwali) یا دیپاوالی (Deepavali) در معرفی فارسی اس‌بی‌اس، به معنای ردیفی از چراغ‌ها توضیح داده شده است. چراغ‌های روغنی سفالی، نقش‌های رنگی «رنگولی»، دیدار خانواده و ردوبدل‌کردن شیرینی و هدیه، از جلوه‌های شناخته‌شده آن‌اند. این عناصر، جشن را هم‌زمان به خانه، فضای عمومی و روابط اجتماعی پیوند می‌دهند.
یک جشن، روایت‌های گوناگون
راهنمای گردشگری هند، یکی از روایت‌های مهم هندو را بازگشت راما به آیودیا پس از تبعید می‌داند و به جایگاه لاکشمی، ایزدبانوی کامیابی، در آیین‌های بسیاری از خانواده‌ها اشاره می‌کند. اینها روایت‌ها و باورهای دینی‌اند، نه رویدادهایی که این گزارش درباره واقعیت تاریخی آنها داوری کند.
- برای بسیاری از هندوها، مضمون روشنایی، نیکی و آغاز تازه برجسته است.
- در سنت جین، این مناسبت با یاد مهاویرا و رهایی معنوی او پیوند دارد.
- در سنت سیک، باندی چور دیواس با آزادی گورو هارگوبیند گرامی داشته می‌شود.
توضیح موزه روبین درباره این تنوع نیز تأکید می‌کند که نباید آیین‌های متفاوت را صرفاً نسخه‌های یک مراسم واحد دانست. شباهت ظاهری چراغ‌ها، همه تفاوت‌های تاریخی و دینی را از میان نمی‌برد.
پیوند قابل‌ردیابی با ایران
روزنامه ایران‌دیلی در شماره ۲ نوامبر ۲۰۲۵، گزارشی از گردهمایی دیوالی در اقامتگاه سفیر هند در تهران منتشر کرده بود. رودرا گائوراو شرشت در آن گفت‌وگو، بر اهمیت نور و آتش در برخی سنت‌های هند و ایران و نیز جنبه اجتماعی و تجاری دیوالی تأکید کرده بود.
این گزارش مربوط به سال ۲۰۲۵ است و تأیید مراسمی در تهران در سال ۲۰۲۶ محسوب نمی‌شود. همچنین اشاره سفیر به شباهت‌های فرهنگی با آیین‌های ایرانی، به‌تنهایی سند خاستگاه مشترک دیوالی و چهارشنبه‌سوری نیست. مقایسه فرهنگی هنگامی دقیق‌تر است که هم شباهت‌ها را ببیند و هم تفاوت‌ها را حفظ کند.
در کنار این موضوع، یادداشت پیشین درباره جشن مهرگان به یکی از آیین‌های مستقل ایرانی می‌پردازد؛ مقایسه این جشن‌ها، به معنای یکسان‌بودن خاستگاه آنها نیست.
برای خواندن خبرها و دیدن تصاویر چه نکته‌ای مهم است؟
- تاریخ و محل عکس را بررسی کنید؛ تصویری از مراسم سال گذشته را نباید به جشن امسال نسبت داد.
- روز اصلی تقویم را از برنامه محلی هر شهر، سفارت یا انجمن جدا کنید.
- باورها و روایت‌های دینی را با انتساب روشن بخوانید و همه جامعه متنوع هند را یکسان فرض نکنید.
دیوالی برای مخاطب ایرانی فرصتی برای آشنایی با همسایه فرهنگی بزرگ ایران است؛ شناختی که از نام و تصویر جشن آغاز می‌شود، اما با توجه به تاریخ، تنوع و تجربه واقعی مردم معنا پیدا می‌کند.