نام جوردن پیترسون برای بعضی خوانندگان یادآور «۱۲ قانون زندگی» است و برای بعضی دیگر، مناظره‌های سیاسی و فرهنگی. این روان‌شناس کانادایی کیست و ارتباط مستند او با ایران و مخاطبان فارسی‌زبان از کجا می‌آید؟
به گزارش آسیانیوز ایران، جوردن برنت پیترسون (Jordan Bernt Peterson) نویسنده، روان‌شناس و سخنران کانادایی متولد ۱۲ ژوئن ۱۹۶۲ در آلبرتای کاناداست؛ بنابراین در زمان تهیه این گزارش در آبان ۱۴۰۵، ۶۴ سال دارد. در فارسی نام او به شکل‌های جوردن، جردن و پترسون نیز نوشته می‌شود.
از دانشگاه تا چهره رسانه‌ای
بر پایه دانشنامه نروژی استور نورسکه، پیترسون در سال ۱۹۹۱ دکترای روان‌شناسی خود را از دانشگاه مک‌گیل گرفت، بین سال‌های ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۸ در هاروارد فعالیت دانشگاهی داشت و سپس به دانشگاه تورنتو پیوست. سایت رسمی او، عنوان استاد بازنشسته دانشگاه تورنتو را برایش به کار می‌برد.
پژوهش‌های دانشگاهی، کتاب‌های عمومی و اظهارنظرهای سیاسی او سه حوزه متفاوت‌اند. شهرت یک سخنران یا سابقه دانشگاهی او، به‌تنهایی به معنای اجماع علمی درباره همه گفته‌هایش نیست؛ برای داوری درباره هر موضوع باید استدلال و شواهد همان بحث را دید.
پیترسون با انتشار سخنرانی‌ها و گفت‌وگوهای اینترنتی به مخاطبانی بسیار فراتر از کلاس دانشگاه رسید. سایت رسمی‌اش حساب عمومی اینستاگرام او را با شناسه @jordan.b.peterson معرفی می‌کند. کلیپ‌های کوتاه ترجمه‌شده را بهتر است با نسخه کامل و تاریخ اصلی گفت‌وگو مقایسه کرد؛ قطعه‌ای قدیمی لزوماً موضع تازه او نیست.
چه کتاب‌هایی نوشته است؟
- نقشه‌های معنا، ۱۹۹۹: اثری درباره ساختار باورها، روایت‌ها و معنا.
- ۱۲ قانون زندگی، ۲۰۱۸: کتابی عمومی درباره مسئولیت فردی و مواجهه با دشواری‌های زندگی که نقش مهمی در شهرت جهانی او داشت.
- فراتر از نظم، ۲۰۲۱: ادامه‌ای با دوازده قاعده دیگر و توجه به نسبت نظم و آشفتگی.
- We Who Wrestle with God، ۲۰۲۴: بررسی و تفسیر روان‌شناختی روایت‌های کتاب مقدس؛ عنوان و موضوع آن در سایت رسمی نویسنده نیز معرفی شده است.
پیوند او با ایران؛ گفت‌وگویی که تاریخ دارد
یکی از روشن‌ترین ارتباط‌های مستند او با موضوع ایران، قسمت ۳۲۴ پادکست رسمی‌اش با حضور مسیح علی‌نژاد، روزنامه‌نگار و فعال حقوق زنان ایرانی‌ـ‌آمریکایی، است. صفحه رسمی برنامه در اپل پادکست، تاریخ انتشار را ۱۹ ژانویه ۲۰۲۳ و مدت را یک ساعت و ۳۵ دقیقه ثبت کرده است.
شرح همان قسمت، موضوع گفت‌وگو را اعتراضات ایران، تجربه‌های علی‌نژاد و درخواست حمایت بین‌المللی معرفی می‌کند. این سند نشان می‌دهد ایران موضوع مشخص یکی از برنامه‌های او بوده است؛ اما به‌تنهایی نشانه همکاری سازمانی، ارتباط مالی یا نمایندگی ایرانیان نیست. این گزارش نیز بر معرفی منتشرشده برنامه تکیه دارد، نه ادعای شنیدن کامل فایل صوتی.
پیترسون در زبان فارسی
ارتباط دیگر، ترجمه آثار اوست. فهرست طاقچه، نسخه نشر نوین از «۱۲ قانون زندگی؛ نوشداروی بی‌نظمی» را با ترجمه حامد رحمانیان و هادی بهمنی معرفی می‌کند. «فراتر از نظم؛ ۱۲ قانون دیگر برای زندگی» نیز در همین نشر با ترجمه زهرا فروزش عرضه شده است.
این نمونه‌ها وجود ترجمه فارسی را ثابت می‌کنند، اما از آنها نمی‌توان تعداد خوانندگان ایرانی، میزان فروش همه ترجمه‌ها یا تأیید همه دیدگاه‌های نویسنده از سوی مخاطبان را نتیجه گرفت. نام مترجم، ناشر و عنوان کامل کتاب هنگام انتخاب نسخه اهمیت دارد؛ عنوان‌های نزدیک ممکن است به ترجمه‌ها یا قالب‌های متفاوت اشاره کنند.
مناقشه آزادی بیان و قانون C-16 چه بود؟
بخشی از شهرت عمومی پیترسون به مخالفتش با طرح C-16 کانادا در سال ۲۰۱۶ مربوط است. او این بحث را از زاویه نگرانی درباره گفتار اجباری مطرح می‌کرد. باید موضع او را از توضیح خود قانون جدا کرد.
این قانون در ۱۹ ژوئن ۲۰۱۷ تأیید نهایی سلطنتی گرفت. وزارت دادگستری کانادا در راهنمای آرشیوی آن، تغییرات اصلی را افزودن هویت و بیان جنسیتی به حمایت‌های ضدتبعیض، حمایت در برابر تبلیغ نفرت و درنظرگرفتن انگیزه نفرت در تعیین مجازات توضیح می‌دهد. بنابراین خلاصه‌کردن قانون به «اجبار همگانی به استفاده از ضمیر خاص» توصیف دقیقی از متن و دامنه آن نیست. این تفاوت، مانع نقد قانون نیست؛ شرط بیان درست موضوع اختلاف است.
برای شناخت او از کجا شروع کنیم؟
- میان کتاب خودیاری، پژوهش دانشگاهی و موضع سیاسی تفاوت بگذارید.
- تاریخ و نسخه کامل گفت‌وگو را بررسی کنید و جمله مهم را صرفاً از روی زیرنویس یک کلیپ کوتاه به او نسبت ندهید.
- در موضوع ایران، از اسناد مشخص مانند قسمت ۳۲۴ پادکست و ترجمه‌های منتشرشده آغاز کنید، نه نسبت‌های کلی و بی‌منبع.
آسیانیوز ایران پیش‌تر در مطلب درباره زندگی شخصی و مسیر حرفه‌ای جردن پیترسون به او پرداخته بود. گزارش حاضر، زندگی‌نامه کوتاه را با ارتباط مستند با ایران، آثار فارسی و توضیح دقیق‌تر یک مناقشه حقوقی تکمیل می‌کند. برای فهم پیترسون، هم شناخت آثار و هوادارانش لازم است و هم بررسی منصفانه نقدها و مرز میان نظر و واقعیت.