گاهی یک مصراع آن‌قدر آشناست که نام شاعرش پشت آن پنهان می‌ماند: «هستم اگر می‌روم گر نروم نیستم». زادروز اقبال لاهوری فرصتی است برای برگشتن از نقل‌قول‌های پراکنده به شعر؛ به صدایی که بخش مهمی از جهان فکری‌اش را با فارسی بیان کرد.
دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۹ نوامبر ۲۰۲۶، صد و چهل و نهمین سالگرد تولد محمد اقبال است. دولت پاکستان در ابلاغیه ۵ نوامبر، این دوشنبه را به مناسبت روز اقبال تعطیل عمومی اعلام کرده است. این تصمیم مربوط به پاکستان است و نباید آن را خبر تعطیلی در ایران دانست.
در این گزارش آسیانیوز ایران، به‌جای مرور صرف یک مناسبت، از چند دریچه به اقبال نزدیک می‌شویم: زندگی او، جای فارسی در آثارش و راهی ساده برای آغاز خواندن شعرهایش.
اقبال لاهوری کیست؟
محمد اقبال، با نام انگلیسی Muhammad Iqbal و نام شناخته‌شده اقبال لاهوری، شاعر و متفکر فارسی و اردو‌نویس بود. بر پایه دانشنامه ایرانیکا، او ۹ نوامبر ۱۸۷۷ در سیالکوت به دنیا آمد و ۲۱ آوریل ۱۹۳۸ در لاهور درگذشت. زندگی او در هند بریتانیایی گذشت؛ پاکستان پس از درگذشتش تشکیل شد.
اقبال در اروپا نیز تحصیل کرد و رساله دکتری سال ۱۹۰۷ او به سیر مابعدالطبیعه در ایران اختصاص داشت. پیوندش با ایران بنابراین فقط به یک مناسبت دیپلماتیک محدود نیست؛ فارسی و تاریخ اندیشه ایرانی در کارنامه او حضور دارند.
چهار نام برای ورود به جهان فارسی اقبال
ایرانیکا از آثار فارسی مهم او، «اسرار خودی» در ۱۹۱۵، «پیام مشرق» در ۱۹۲۳، «زبور عجم» در ۱۹۲۷ و «جاویدنامه» در ۱۹۳۲ را معرفی می‌کند. «پیام مشرق» با اثر شرقی‌غربی گوته وارد گفت‌وگو می‌شود و در «جاویدنامه»، مولانا نقش راهنما دارد.
- اسرار خودی: یکی از راه‌های شناخت پرسش اقبال درباره انسان و خودشناسی.
- پیام مشرق: مجموعه‌ای برای دیدن گفت‌وگوی ادبی و اندیشه در کنار شعرهای کوتاه‌تر.
- زبور عجم: بخشی دیگر از میراث فارسی او که میتوان جداگانه به سراغش رفت.
- جاویدنامه: اثری که برای آشنایان با سنت مولانا، نقطه شروع پرسش‌های تازه می‌شود.
ساحل و موج؛ یک شعر کوتاه برای شروع
در بخش «زندگی و عمل» از «پیام مشرق»، متن ثبت‌شده در گنجور چنین آغاز می‌شود: «ساحلِ افتاده گفت گرچه بسی زیستم / هیچ نه معلوم شد آه که من چیستم». در پاسخ، موج از راه می‌رسد و مصراع آشنای «هستم اگر می‌روم گر نروم نیستم» را می‌گوید.
در خوانش این گزارش، جذابیت شعر در تبدیل یک پرسش انتزاعی به گفت‌وگویی دیدنی است. ساحل می‌پرسد «من چیستم» و موج پاسخ را با حرکتش پیوند می‌زند. خواننده لازم نیست ابتدا همه بحث‌های فلسفی شاعر را بداند تا تفاوت این دو تصویر را حس کند.
اما همین سادگی، مجوز خلاصه‌کردن تمام اندیشه اقبال در یک شعار انگیزشی نیست. شعر را میتوان دوباره خواند و پرسید: حرکت در اینجا چه معنایی دارد؟ آیا فقط جابه‌جایی است، یا کوشش و دگرگون‌شدن را هم به یاد می‌آورد؟ این‌ها پرسش‌های یک خوانش ادبی‌اند، نه پاسخ‌های قطعی درباره همه آثار شاعر.
برای خواندن اقبال از کجا شروع کنیم؟
- یک شعر کوتاه را کامل بخوانید؛ تنها به مصراع جداشده روی یک تصویر اکتفا نکنید.
- نام اثر و عنوان بخش را کنار شعر نگه دارید تا بتوانید متن را دوباره پیدا کنید.
- واژه‌های دشوار را بررسی کنید و سپس شعر را یک‌بار با صدای بلند برای خود بخوانید.
- برداشت شخصی را از اطلاعات تاریخی جدا کنید؛ هر تفسیر دلنشین لزوماً سخن خود شاعر نیست.
متن فارسی آثار اقبال در مجموعه گنجور برای مطالعه در دسترس است. برای نقل دقیق، بهتر است عنوان کتاب و متن کامل بخش را بررسی کنیم؛ بازنشر یک عبارت بدون نام اثر، امکان اشتباه در انتساب یا تغییر واژه‌ها را بیشتر می‌کند.
پیوند اقبال با خواننده ایرانی
نمونه‌ای از حضور اندیشه او در ایران را میتوان در یادداشت استادان فلسفه در دانشکده الهیات دید؛ آن نوشته به ترجمه «سیر فلسفه در ایران» اقبال به قلم امیرحسین آریان‌پور اشاره می‌کند. این سابقه، مسیری فراتر از نقل شعر را نشان می‌دهد: آشنایی با اقبال از راه ترجمه و گفت‌وگوی فلسفی.
برای بزرگداشت یک شاعر لازم نیست همه دیدگاه‌هایش را بی‌چون‌وچرا بپذیریم. میتوان زبان و تصویرهایش را دوست داشت و هم‌زمان درباره اندیشه‌هایش سؤال کرد. شاید مناسب‌ترین کار در روز اقبال، همین باشد: انتخاب یک شعر، خواندن دقیق آن و آغاز گفت‌وگویی که به یک جمله روی پوستر محدود نماند.
شما اقبال را نخست با کدام شعر یا کتاب شناختید؟ نام اثر یا بیتی را که به یاد دارید، با ذکر مأخذ و بدون اطلاعات شخصی در بخش دیدگاه‌ها بنویسید.