گاهی یک برگ تقویم، دو تصویر کاملاً متفاوت پیش چشم می‌گذارد: مردمی که از یک مرز بسته عبور می‌کنند و مردمی که به‌دلیل هویتشان هدف خشونت قرار می‌گیرند. در همان روز، می‌توان رد زندگی دانشمندانی را دنبال کرد که آسمان را به کلاس درس آوردند و شاعری که فارسی را فراتر از مرزهای ایران به کار گرفت.
در تقویم تاریخ امروز آسیانیوز ایران، دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۹ نوامبر ۲۰۲۶، شش مدخل از تاریخ ایران و جهان را مرور می‌کنیم. سالگرد خورشیدیِ بخش ایران و تاریخ‌های میلادیِ بخش جهان جدا نوشته شده‌اند؛ برابر بودن دو روز در تقویم امسال، به معنی یکسان بودن تبدیل آنها در تمام سال‌های گذشته نیست.
۱۸ آبان؛ یاد آلنوش طریان و راهی به سوی خورشید
آلنوش طریان، Alenush Terian، فیزیک‌دان و اخترفیزیک‌دان ایرانی ارمنی‌تبار، از چهره‌های ماندگار آموزش نجوم در ایران است. رادیوی عمومی ارمنستان زادروز او را ۱۸ آبان ۱۲۹۹، برابر با ۹ نوامبر ۱۹۲۰ ثبت کرده است. زندگی‌نامه انجمن نجوم ارمنستان و گزارش ایران‌وایر نیز سال ۱۹۲۰ را تأیید می‌کنند. سال تولد او در بازنشرهای فارسی یکسان نیست؛ مبنای این گزارش، همین منابع تخصصی و زندگی‌نامه‌ای است.
طریان در دانشگاه تهران فیزیک خواند و پس از ادامه تحصیل در فرانسه به ایران بازگشت. انجمن نجوم ارمنستان، نقش او در شکل‌گیری نخستین رصدخانه فیزیک خورشیدی ایران و مسئولیتش در گروه پژوهش‌های فیزیک خورشیدی دانشگاه تهران را برجسته کرده است. اهمیت این کار فقط نصب یک ابزار نبود؛ آموزش و پژوهش درباره خورشید به حضور دانشمندانی نیاز داشت که بتوانند یک مسیر دانشگاهی را بسازند و ادامه دهند.
ایران‌وایر در مرور زندگی او، تجربه یک زن دانشمند از خانواده‌ای ارمنی را در فضای دانشگاهی زمانه‌اش توضیح می‌دهد. یاد طریان فرصتی است برای دیدن سهم کسانی که نامشان کمتر از حاصل کارشان شناخته شده است؛ از تدریس فیزیک تا تربیت دانشجو و جا انداختن یک حوزه علمی.
۹ نوامبر ۱۸۷۷؛ اقبال و فارسیِ فراتر از مرزها
محمد اقبال لاهوری، Muhammad Iqbal، شاعر و متفکر فارسی‌گو و اردوگو، در ۹ نوامبر ۱۸۷۷ در سیالکوت، در قلمرو آن زمان هند بریتانیا و پاکستان امروزی، به دنیا آمد. دانشنامه ایرانیکا این تاریخ را ثبت کرده است. رادیو پاکستان نیز در گزارش مربوط به امسال، دوشنبه ۹ نوامبر ۲۰۲۶ را صد‌وچهل‌ونهمین سالگرد تولد او معرفی می‌کند.
پیوند اقبال با خواننده ایرانی، پیش از هر چیز پیوند زبان و اندیشه است. ایرانیکا از «اسرار خودی»، اثر مهم فارسی او در سال ۱۹۱۵، و «پیام مشرق» در سال ۱۹۲۳ یاد می‌کند؛ اثری که در گفت‌وگو با «دیوان غربی‌شرقی» گوته شکل گرفت. اقبال فارسی را صرفاً زبان نقل خاطره نمی‌دید؛ از ظرفیت شعر برای بحث درباره فرد، جامعه و مسئولیت انسان استفاده می‌کرد.
در مرور او، بهتر است دو نکته را کنار هم نگه داریم: جایگاه مهمش در اندیشه سیاسی پاکستان و استقلال ارزش ادبی آثارش. آشنایی با شعر او الزاماً به معنای پذیرفتن همه برداشت‌های سیاسی و فلسفی‌اش نیست. برای مخاطب فارسی‌زبان، آثار اقبال یادآور گستره تاریخی زبانی است که در بیرون از مرزهای امروز ایران نیز خانه داشته است.
۹ نوامبر ۱۹۱۸؛ دو اعلام جمهوری در یک شهر
روزشمار مجلس فدرال آلمان، ۹ نوامبر ۱۹۱۸ را روزی معرفی می‌کند که موج انقلاب به برلین رسید. فیلیپ شایدمان، Philipp Scheidemann، سیاستمدار سوسیال‌دموکرات، جمهوری آلمان را اعلام کرد. چند ساعت بعد، کارل لیبکنشت، Karl Liebknecht، از چهره‌های چپ انقلابی، از جمهوری سوسیالیستی سخن گفت.
این دو اعلام، نشانه دو تصور متفاوت از آینده سیاسی بودند. روایت دقیق آن روز، با عبارت کوتاه «جمهوری تأسیس شد» تمام نمی‌شود. شوراهای کارگران و سربازان، تشکیل دولت موقت و سپس انتخابات مجلس مؤسسان، بخش‌های بعدی این مسیر بودند. در تاریخ سیاست، اعلام یک نظم تازه با تثبیت نهادهای آن یک اتفاق واحد نیست؛ تمایزی که برای فهم بسیاری از تحولات بعدی نیز به کار می‌آید.
۹ نوامبر ۱۹۳۴؛ تولد کارل سیگن، راوی کنجکاوی علمی
کارل سیگن، Carl Sagan، ستاره‌شناس و نویسنده آمریکایی، در ۹ نوامبر ۱۹۳۴ در نیویورک به دنیا آمد. ناسا و دانشگاه کرنل این تاریخ را تأیید می‌کنند. سیگن برای بسیاری از مخاطبان با مجموعه تلویزیونی «کیهان»، Cosmos، شناخته می‌شود؛ اما کارنامه او به اجرای یک برنامه علمی محدود نبود.
او در پژوهش‌های سیاره‌ای و چند مأموریت مهم فضایی نقش داشت. ناسا از همکاری‌اش در مأموریت‌های مارینر، وایکینگ و وویجر و پژوهش درباره زهره، مریخ و تیتان یاد می‌کند. در کنار این فعالیت‌ها، سیگن تلاش می‌کرد پرسش علمی را از محیط تخصصی بیرون بیاورد و به زبان قابل‌فهم برای مردم تبدیل کند.
وجه ماندگار این کار، دعوت به کنجکاوی همراه با سنجش شواهد است. آسمان در روایت او موضوعی دور از زندگی روزمره نبود؛ راهی بود برای فکرکردن به جایگاه انسان و حدود دانسته‌هایش. برای ادامه این رشته، روزشمار ۱۷ آبان درباره هالی و کشف پرتو ایکس نیز دو نمونه دیگر از تغییر نگاه انسان به جهان را مرور می‌کند.
۹ و ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸؛ خشونتی که خودجوش نبود
در شب ۹ به ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸، نازی‌ها موجی از خشونت علیه یهودیان به راه انداختند؛ رویدادی که با نام آلمانی Kristallnacht، «کریستال‌ناخت» یا «شب شیشه‌های شکسته» شناخته می‌شود. موزه یادبود هولوکاست ایالات متحده تأکید می‌کند که این حملات، برخلاف ظاهر مورد نظر حکومت، انفجار خودجوش خشم مردم نبود؛ خشونتی سازمان‌یافته و مورد حمایت دولت بود.
کنیسه‌ها به آتش کشیده شدند، خانه‌ها و کسب‌وکارهای یهودیان تخریب و غارت شد و شمار زیادی از مردان یهودی بازداشت و به اردوگاه‌ها فرستاده شدند. یادآوری این شب، تنها یادآوری خسارت ساختمان‌ها و شیشه‌ها نیست؛ موضوع اصلی، انسان‌هایی است که به‌سبب هویتشان از امنیت و حقوق خود محروم شدند.
در یک روزشمار مسئولانه، این رویداد نباید به نامی جذاب یا چند عدد تقلیل پیدا کند. اهمیت تاریخی آن در شدت‌گرفتن آزار سازمان‌یافته و آشکارشدن نقش حکومت و نهادهایش است. ثبت دقیق این سابقه، بخشی از شناخت سازوکار تبعیض و خشونت علیه یک گروه انسانی است.
۹ نوامبر ۱۹۸۹؛ شبی که گذرگاه‌های دیوار برلین باز شدند
۵۱ سال پس از آن شب تاریک، ۹ نوامبر با تصویری دیگر در حافظه آلمان ثبت شد. بنا بر تاریخ‌نگاری رسمی شهر برلین، اعلام مقررات تازه سفر از سوی گونتر شابوفسکی، Günter Schabowski، مقام آلمان شرقی، مردم را به سوی گذرگاه‌ها کشاند. در پایان آن شب، موانع عبور کنار رفتند و شهروندان توانستند از مرزی بگذرند که سال‌ها زندگی‌شان را تقسیم کرده بود.
عبارت مشهور «فروریختن دیوار» نباید این تصور را بسازد که تمام سازه بتنی در همان شب ناپدید شد. روایت رسمی برلین میان بازشدن مرز در نوامبر ۱۹۸۹ و برچیدن عمده دیوار در ماه‌های بعد تفاوت می‌گذارد. این تمایز، هم واقعیت آن شب را روشن‌تر می‌کند و هم نقش حضور مردم و تغییرات سیاسی را از تصویر صرفِ تخریب یک دیوار جدا می‌سازد.
- ۱۹۱۸: کشمکش بر سر شکل نظم سیاسی تازه در آلمان.
- ۱۹۳۸: تشدید آزار سازمان‌یافته یهودیان به دست نازی‌ها.
- ۱۹۸۹: بازشدن گذرگاه‌های دیوار برلین در جریان تحولات سیاسی اروپای شرقی.
این سه رویداد به یک روز ماه تعلق دارند، اما معنا و زمینه‌شان یکسان نیست. کنار هم گذاشتن آنها، جای شناخت جداگانه هرکدام را نمی‌گیرد.
از یک تاریخ، چطور به یک روایت برسیم؟
- تقویم را مشخص کنیم: تاریخ خورشیدی، میلادی و تاریخ محلی هر رویداد را بدون بررسی جای هم نگذاریم.
- مرحله رویداد را بشناسیم: اعلام جمهوری، بازشدن مرز و برچیدن یک سازه، هرکدام زمان و سند خود را دارند.
- از نام به زندگی برسیم: پشت زادروز دانشمند یا شاعر، مسیری از آموزش، کار، انتخاب و اثرگذاری قرار دارد.
این شش مدخل همه اتفاق‌های امروز تاریخ نیستند؛ انتخابی‌اند برای مکث روی علم، زبان، آزادی و کرامت انسان. کدام یک از این مسیرها برای شما جذاب‌تر است: زندگی دانشمندان، رفت‌وآمد زبان‌ها یا لحظه‌های دگرگونی سیاسی؟
پرسش‌های رایج: