علم فقط پشت درهای آزمایشگاه زندگی نمی‌کند. وقتی درباره کیفیت آب، آلودگی هوا، سلامت یا نگهداری یک اثر تاریخی پرسش می‌کنیم، در واقع سراغ دانشی می‌رویم که باید بتوان آن را توضیح داد، آزمود و به گفت‌وگوی عمومی آورد.
به گزارش آسیانیوز ایران، امروز سه‌شنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶، روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه است. یونسکو این مناسبت سالانه را فرصتی برای نزدیک‌ترکردن علم و جامعه و توجه به نقش دانش در زندگی روزمره می‌داند. موضوع امسال، دیپلماسی علمی است؛ پرسشی درباره امکان یافتن زمینه مشترک در جهانی پر از اختلاف.
شعار روز جهانی علم ۲۰۲۶ چیست؟
شعار رسمی امسال در صفحه یونسکو «Common ground through science diplomacy» است؛ عبارتی که می‌توان آن را «زمینه مشترک از راه دیپلماسی علمی» ترجمه کرد. این شعار، دعوت به همکاری بر سر مسئله‌ها و شواهد مشترک است، نه اعلام اینکه اختلاف‌های سیاسی از میان رفته‌اند.
در توضیح یونسکو، مشارکت مردم در گفت‌وگوهای علمی و افزایش آگاهی از کاربرد دانش جای مهمی دارد. علم زمانی به جامعه نزدیک‌تر می‌شود که پرسش‌ها، روش‌ها و محدودیت‌های آن قابل‌فهم باشند؛ صرف نام‌بردن از یک فناوری یا تکرار واژه «دانش‌بنیان» چنین پیوندی نمی‌سازد.
دیپلماسی علمی چگونه ملموس می‌شود؟
برای فهم این مفهوم، می‌توان از یک مسئله فرضی آغاز کرد: چند گروه پژوهشی درباره آلودگی یک منطقه داده جمع می‌کنند. اگر شیوه اندازه‌گیری، کیفیت نمونه‌ها و معیار مقایسه روشن نباشد، حتی گفت‌وگو درباره اصل مسئله دشوار می‌شود. توافق بر روش سنجش، می‌تواند قدمی محدود اما مفید برای همکاری باشد.
این مثال به‌معنای وجود یک طرح مشخص یا موفقیت تضمین‌شده نیست. تفاوت مهم همین‌جاست: همکاری علمی ممکن است راه ارتباط حرفه‌ای را باز نگه دارد، اما تصمیم‌های سیاسی، حقوقی و اقتصادی را به‌خودی‌خود حل نمی‌کند. دانش، ابزار شناخت و گفت‌وگو است؛ جایگزین پاسخگویی صاحبان قدرت نیست.
سزامی؛ نمونه‌ای واقعی با عضویت ایران
مرکز پژوهشی سزامی، SESAME، در اردن نمونه‌ای مشخص از همکاری علمی چندجانبه است. فهرست رسمی فعلی این مرکز، ایران را در کنار قبرس، مصر، اسرائیل، اردن، پاکستان، فلسطین و ترکیه عضو معرفی می‌کند. آلمان نیز در همان فهرست، عضو وابسته است.
این عضویت، پیوند مستند موضوع امسال با ایران است. با این حال، از فهرست اعضا نمی‌توان حضور امروز یک پژوهشگر مشخص، آغاز یک پروژه تازه ایرانی، توافق مستقیم دو دولت یا آشتی سیاسی را نتیجه گرفت. هر یک از آن خبرها، سند جداگانه‌ای می‌خواهد.
سزامی در اطلاعیه ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ خود درباره امضای عضویت وابسته آلمان، به حوزه‌هایی مانند زیست‌شناسی ساختاری، علم مواد، محیط‌زیست و میراث فرهنگی اشاره کرده است. این تنوع نشان می‌دهد یک زیرساخت پژوهشی می‌تواند برای پرسش‌هایی بسیار متفاوت به کار آید؛ از شناخت ساختار مواد تا بررسی نمونه‌های مرتبط با گذشته انسان.
همکاری طولانی، فراتر از یک روز در تقویم
گزارش تاریخی سرن، CERN، به قلم فابیولا جیانوتی در ۲۳ مه ۲۰۱۷، افتتاح رسمی سزامی در ۱۶ مه همان سال و نقش همکاری فرامرزی در شکل‌گیری آن را روایت می‌کند. سرن در این پروژه، تجربه فنی خود را در ساخت سامانه‌های مرتبط با حلقه اصلی با همکاری نهادهای پژوهشی و صنعتی به اشتراک گذاشت.
این سابقه مهم است، چون نتیجه علمی معمولاً حاصل یک مراسم یا یک شعار نیست. زیرساخت، آموزش، نگهداری تجهیزات و استمرار همکاری، بخشی از کاری است که کمتر در تیتر خبر دیده می‌شود. منبع سال ۲۰۱۷ تاریخچه را توضیح می‌دهد؛ برای ترکیب کنونی اعضا باید به فهرست امروز مرکز رجوع کرد.
برای جامعه ایران چه پرسش‌هایی مهم‌تر است؟
برای مخاطب ایرانی، پیوند علم و زندگی را می‌توان از پرسش‌هایی آغاز کرد که پاسخ آنها باید قابل بررسی باشد:
- پژوهش درباره یک مسئله عمومی بر چه داده‌ای استوار است و محدودیت آن چیست؟
- آیا نتیجه برای مردم به زبان روشن توضیح داده می‌شود؟
- چه فاصله‌ای میان یافته علمی، تصمیم اجرایی و نتیجه واقعی وجود دارد؟
در موضوع آب، این فاصله به‌ویژه ملموس است. مسیر علمی کاوه مدنی و پژوهش‌های او درباره حکمرانی آب نمونه‌ای برای آشنایی با پیوند پژوهش و سیاست‌گذاری است. توجه به یک چهره علمی می‌تواند آغاز مطالعه باشد، اما اعتبار هر پیشنهاد همچنان به شواهد و امکان ارزیابی آن وابسته است.
در این نگاه، حمایت از علم با ستایش بی‌چون‌وچرای نهادها تفاوت دارد. پرسیدن درباره بودجه، دسترسی پژوهشگران به امکانات، کیفیت داده و پاسخگویی مدیران، بخشی از جدی‌گرفتن علم در زندگی عمومی است.
سه قدم کوچک برای نزدیک‌شدن به علم
برای همراهی با معنای این روز، لازم نیست منتظر یک برنامه رسمی باشیم:
- یک پرسش واقعی از زندگی روزمره انتخاب کنیم، نه صرفاً یک تیتر هیجان‌انگیز.
- منبع اصلی و تاریخ پژوهش را بیابیم و ببینیم دقیقاً چه چیزی بررسی شده است.
- نتیجه را همراه با محدودیت‌هایش به زبان ساده با دیگران در میان بگذاریم.
این گزارش برنامه تأییدنشده‌ای برای مراسم امروز در ایران اعلام نمی‌کند. مناسبت ۱۹ آبان ۱۴۰۵ فرصتی است برای یادآوری یک اصل ساده: علم با پرسش زنده می‌ماند و همکاری با شواهد روشن و احترام به گفت‌وگو معنا پیدا می‌کند. شما کدام مسئله روزمره را بیشتر نیازمند توضیح علمی و عمومی می‌دانید؟