۲۰ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶، صدوهشتمین سالگرد آتش‌بس میان آلمان و متفقین بود. در تاریخ جنگ جهانی اول، این روز با توقف نبرد در جبهه غربی شناخته می‌شود. برای خواننده ایرانی، سالگرد آتش‌بس فرصتی برای مرور تجربه کشوری است که بی‌طرفی‌اش را اعلام کرد و سپس در خاک خود با عملیات ارتش‌های خارجی، گرانی و بحران غذا روبه‌رو شد.
عکس شاخص آرشیوی است. جمعیت در مارتین‌پلیس سیدنی خبر آتش‌بس را در ۱۱ نوامبر ۱۹۱۸ جشن می‌گیرد. عکاس: Sydney Mail. مجموعه یادمان جنگ استرالیا، H11563، مالکیت عمومی.
۱۱ نوامبر دقیقاً چه اتفاقی افتاد؟
به روایت یادمان جنگ استرالیا، آتش‌بس کومپین، Compiègne، ساعت یازده صبح ۱۱ نوامبر ۱۹۱۸ به اجرا درآمد و نبرد در جبهه غربی متوقف شد. آتش‌بس اجرای عملیات جنگی را متوقف می‌کند. پیمان صلح، شرایط پایان رسمی جنگ میان طرف‌های آن پیمان را تعیین می‌کند. پیمان ورسای، Versailles، که شرایط صلح با آلمان را تعیین می‌کرد، در ۲۸ ژوئن ۱۹۱۹ امضا شد. در کشورهایی مانند استرالیا، ۱۱ نوامبر به مرور به روز یادبود کشته‌شدگان جنگ‌ها تبدیل شد.
بی‌طرفی ایران چگونه نقض شد؟
دانشنامه ایرانیکا تاریخ اعلام بی‌طرفی ایران قاجاری را اول نوامبر ۱۹۱۴ ثبت کرده است. نیروهای روسیه از خاک ایران خارج نشدند و ارتش عثمانی به بخش‌هایی از شمال و غرب ایران وارد شد. در جنوب، بریتانیا در سال ۱۹۱۵ نیرو به بوشهر فرستاد. نیروها و عوامل قدرت‌های رقیب در نقاط مختلف کشور عمل می‌کردند و دولت مرکزی با امکانات محدود، برای اعمال حاکمیت خود با مشکل روبه‌رو بود.
خط زمانی بر اساس دانشنامه ایرانیکا و یادمان جنگ استرالیا
فهرست یک پرونده دیپلماتیک در کتابخانه بریتانیا، در کنار اعلام بی‌طرفی، به درخواست خروج نیروهای روس و اعتراض دولت ایران به حضور یک شناور نظامی بریتانیا در کارون اشاره می‌کند. این پرونده برای پیگیری موضع رسمی ایران و موضوع اعتراض‌های آن دوره سرنخ مشخصی به دست می‌دهد. درباره آغاز جنگ و زمینه‌های جهانی آن، معرفی کتاب «جنگ جهانی اول» را بخوانید.
جنگ چه اثری بر زندگی مردم ایران داشت؟
گزارش‌های گردآمده در پرونده «ایران: کمک‌رسانی در قحطی» کتابخانه بریتانیا، کمبود غذا در شیراز، مشهد و تهران را در سال‌های ۱۹۱۷ و ۱۹۱۸ مستند می‌کنند. در همان مجموعه، مقام‌های بریتانیایی درباره نقش احتمالی نیروهای بریتانیایی و هندی در کمبود غذا بحث کرده‌اند و از واردات آرد و کمک‌رسانی نیز نوشته‌اند. ایرانیکا به بازتاب گرانی، بیماری و قحطی در مطبوعات وقت ایران اشاره می‌کند.
پراکندگی این اسناد در شهرها و زمان‌های مختلف، گستره بحران را نشان می‌دهد. بررسی سهم جنگ، اختلال در عرضه و عوامل دیگر، و برآورد شمار قربانیان به شواهد مستقل بیشتری نیاز دارد. روایت ایران در یازدهم نوامبر با همین جزئیات کامل می‌شود؛ مردم کشورهایی که به جنگ اعلام‌شده نپیوسته بودند، سال‌ها با پیامدهای آن زندگی کردند.