یک روز در تقویم میتواند ما را از کتابخانهای پر از متنهای کهن به کنار یک آبراه و بعد تا سطح ماه ببرد. امروز سهشنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۱۷ نوامبر ۲۰۲۶، چنین روزی است: یاد ابراهیم پورداود، افتتاح کانال سوئز و حرکت یک ماهنورد در کنار رخدادهایی از سیاست و هنر قرار میگیرند.
در این روزشمار آسیانیوز ایران، سالگردهای خورشیدی و میلادی جدا شدهاند. اینکه ۲۶ آبان امسال با ۱۷ نوامبر همزمان است، به معنی یکسانبودن تبدیل این دو تاریخ در تمام سالهای گذشته نیست. برای هر رویداد، تقویم و تاریخ ثبتشده در منبع ملاک قرار گرفته است.
۲۶ آبان در تاریخ ایران؛ یاد ابراهیم پورداود
۲۶ آبان ۱۳۴۷ روز درگذشت ابراهیم پورداود، ایرانشناس و پژوهشگر زبانها و فرهنگ ایران باستان است. زندگینامه منتشرشده در کانال انتشارات دانشگاه تهران این تاریخ خورشیدی را آورده و مدخل دانشنامه ایرانیکا، به قلم ژاله آموزگار، درگذشت او در تهران را ۱۷ نوامبر ۱۹۶۸ ثبت کرده است. املای لاتین نام او در آثار و مکاتباتش به صورت Pour-e-Davoud و Poure Davoud نیز دیده میشود.
نام پورداود بیش از همه با ترجمه و شرح اوستا گره خورده است. اهمیت کارش فقط برگرداندن واژهها نبود؛ یادداشتها و توضیحات او به خواننده کمک میکرد متن را در زمینه زبان و فرهنگ باستان بخواند. ایرانیکا از ترجمه گاهان و یشتها، پژوهشهای او در اروپا و هند و تدریس فرهنگ و زبانهای باستانی در دانشگاه تهران یاد میکند.
برای خواننده امروز، این سالگرد فرصتی است برای دیدن فاصله میان علاقه به گذشته و پژوهش درباره آن. شناخت تاریخ با تکرار عبارتهای پرشور به دست نمیآید؛ متن، زبان، مأخذ و مقایسه روایتها لازم دارد. میراثی که پورداود به آن تعلق دارد، یادآور همین کار آرام و طولانی است.
۱۷ نوامبر ۱۸۶۹؛ روز گشایش کانال سوئز
سازمان کانال سوئز تاریخ افتتاح این آبراه را ۱۷ نوامبر ۱۸۶۹ اعلام میکند. کانال سوئز، Suez Canal و به عربی «قناة السویس»، دریای مدیترانه را به دریای سرخ پیوند میدهد و راه دریایی میان اروپا و آسیا را بدون دورزدن جنوب آفریقا ممکن میکند.
این رویداد فقط یک دستاورد مهندسی نبود. مسیر حرکت کشتیها به تجارت، هزینه حمل کالا و اهمیت راهبردی بندرها گره میخورد؛ به همین دلیل نام سوئز بارها در تاریخ اقتصاد و سیاست جهان بازگشته است. برای مخاطب ایرانی هم شناخت چنین آبراهی بخشی از فهم جغرافیای تجارت منطقه است، نه موضوعی دور از زندگی روزمره.
باید آبراه امروزی را از کانالهای باستانی ناحیه جدا کرد. تاریخ افتتاح ۱۸۶۹ درباره کانال مدرن است؛ اشاره به کوششهای فرمانروایان باستان برای اتصال مسیرهای آبی، به معنی وجود همین سازه با شکل و مسیر کنونی در آن دورهها نیست.
۱۷ نوامبر ۱۹۷۰؛ لونخود ۱ به ماه رسید
در فهرست مأموریتهای ماه ناسا، فرود لونا ۱۷، Luna 17، در ۱۷ نوامبر ۱۹۷۰ ثبت شده است. این مأموریت شوروی ماهنورد لونخود ۱، Lunokhod 1 و در روسی «Луноход-1»، را به سطح ماه رساند. تاریخ پرتاب آن ۱۰ نوامبر بود؛ بنابراین سالگرد امروز به فرود مربوط است، نه پرتاب.
ناسا لونخود ۱ را نخستین ربات متحرک کنترلشونده از راه دور بر سطح ماه معرفی میکند. این وسیله هشتچرخ در ناحیه «دریای بارانها» فعالیت کرد و حدود یازده ماه به کار ادامه داد. نام دریا در اینجا نامگذاری یک پهنه سطح ماه است، نه نشانه وجود دریایی از آب مایع.

اهمیت این سفر، گشودن راهی متفاوت برای اکتشاف بود: برای بررسی نقطهای دور، همیشه لازم نیست انسان همانجا حضور داشته باشد. ابزار رباتیک میتواند مشاهده و آزمایش کند و دادهها را به پژوهشگران روی زمین برساند.
۱۷ نوامبر ۱۹۸۹؛ آغاز موج انقلاب مخملی
گاهشمار دانشگاه کلمبیا سرکوب خشونتآمیز تظاهرات پراگ در ۱۷ نوامبر ۱۹۸۹ را نقطه آغاز انقلاب مخملی ثبت میکند. وزارت خارجه اسلواکی نیز توضیح میدهد که اعتراض دانشجویان در براتیسلاوا یک روز زودتر برگزار شده بود و برخورد نیروهای امنیتی با تجمع پراگ، اعتراضهای گستردهتری را برانگیخت.
جنبشی که در انگلیسی Velvet Revolution و در چکی «Sametová revoluce» نامیده میشود، به پایان حکومت کمونیستی چکسلواکی انجامید. نقش دانشجویان، هنرمندان و نهادهای مدنی در این مسیر برجسته بود. با این حال، نباید همه تحولات چند هفتهای را به یک روز فروکاست: ۱۷ نوامبر تاریخ یک نقطه عطف است، نه تاریخ پایان یکباره همه مراحل انتقال سیاسی.
زادروز منتخب؛ مارتین اسکورسیزی
۱۷ نوامبر ۱۹۴۲ زادروز مارتین اسکورسیزی، Martin Scorsese، فیلمساز آمریکایی است؛ تاریخی که مجموعه American Masters شبکه PBS نیز ثبت کرده است. او از چهرههای شناختهشده سینمای آمریکا و سازنده آثاری چون «راننده تاکسی» و «گاو خشمگین» است.
سالگرد تولد یک فیلمساز میتواند بهانهای برای بازگشتن به خود فیلمها باشد: شیوه روایت، جای دوربین و رابطه شخصیتها با محیط زندگیشان.
درگذشت منتخب؛ اوگوست رودن
اوگوست رودن، Auguste Rodin، مجسمهساز فرانسوی، در ۱۷ نوامبر ۱۹۱۷ درگذشت. گاهشمار موزه رودن این تاریخ را ثبت کرده است. او پیش از شهرت، چند بار در ورود به مدرسه هنرهای زیبا ناکام ماند و مدتی به کارهای تزئینی پرداخت؛ مسیری که نشان میدهد زندگی هنری همیشه از یک خط مستقیم و آسان عبور نمیکند.
یاد او در تقویم هنر فرصتی است برای توجه به خود فرایند ساختن: تمرین، آزمون و آثاری که ممکن است در آغاز بهسادگی پذیرفته نشوند.
چطور این روزشمار را دقیقتر بخوانیم؟
- تاریخ ایرانی این گزارش، ۲۶ آبان است؛ مدخلهای جهانی بر پایه ۱۷ نوامبر انتخاب شدهاند.
- افتتاح، پرتاب، فرود و آغاز یک جنبش رویدادهای متفاوتاند؛ یک عنوان کلی نباید آنها را جابهجا کند.
- این مجموعه انتخابی است، نه فهرست همه رخدادهای امروز در تمام تاریخ.
اگر این مجموعه را دنبال میکنید، تقویم تاریخ ۲۵ آبان؛ روزشمار روز قبل نیز در دسترس است. شما دوست دارید در روزشمارهای بعدی درباره کدام چهره یا دوره تاریخی بیشتر بخوانید؟