آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
آسمان ایران در آستانه یک دگرگونی بزرگ دیگر قرار دارد. پس از بارشهای سیلآسا و بیسابقه در جنوب و شرق کشور که خسارات فراوانی به بار آورد، هنوز فرصت التیام زخمها فراهم نشده است. شرکت مدیریت منابع آب ایران با انتشار جدیدترین پیشبینی خود، هشدار داده که وضعیت بارشی در کشور همچنان پایدار و فعال خواهد بود. این یعنی هوای ناآرام ایران، آرام نمیگیرد. بر اساس این آمار، طی دو روز آینده، استانهای نیمه جنوبی و شرقی کشور کماکان شاهد فعالیت ابرهای بارانزا و رگبارهای گاهی شدید خواهند بود. این مناطق که هنوز از اثرات سیلهای اخیر رنج میبرند، باید برای وضعیت اضطراری جدید آماده باشند. اما خبر نگرانکنندهتر مربوط به آینده نزدیک است. پس از وقفهای حدوداً یکهفتهای تا ۱۰ روزه، نقشههای هواشناسی از ورود یک موج جدید و قدرتمند جوی به کشور خبر میدهند. موجی که این بار مسیر و ماهیتی متفاوت دارد.
این سیستم بارشی جدید، یک موج «شمالی و سرد» توصیف شده است. برخلاف موج گرم و مرطوب قبلی که از سمت جنوب و دریاهای گرم تغذیه میشد، این موج از سمت شمال و با هوای سرد وارد کشور خواهد شد. تمرکز اصلی این موج بارشی بر روی نیمه غربی و شمالی کشور خواهد بود. این یعنی استانهای غربی، شمال غرب، مناطق زاگرسنشین و احتمالاً بخشهایی از شمال کشور باید انتظار بارشهای شدید، برف در ارتفاعات و کاهش محسوس دما را داشته باشند. این تغییر الگو، خطرات جدیدی به همراه میآورد. بارش برف سنگین در ارتفاعات میتواند باعث بسته شدن جادههای کوهستانی، قطعی برق و انباشت بار بر پشتبامها شود. بارشهای شدید باران در دامنهها نیز خطر سیلابهای ناگهانی و رانش زمین را افزایش میدهد. این گزارش به تحلیل دقیق این پیشبینی دو مرحلهای میپردازد. از ادامه بارش در جنوب و شرق گرفته تا آمادهسازی برای موج سرد شمالی که تنها ۱۰ روز دیگر در راه است.
تحلیل سینوپتیک و علل شکلگیری دو موج مجزا
الگوی جوی حاکم بر ایران در هفتههای اخیر، حاکی از تقویت ناوه عمیق و فعالی در عرضهای میانی است که رطوبت فراوانی را از منابع آبی جنوبی (دریای عمان و خلیج فارس) به سمت خشکی هدایت کرده است. این همان موج اول است که استانهای جنوبی و شرقی را تحت تأثیر قرار داده و کماکان تا دو روز دیگر فعال خواهد ماند. پیشبینی وقفه ۱۰ روزه، نشان از تغییر راستای جریانات جوی اصلی و تضعیف موقت این ناوه دارد. در این مدت، احتمالاً یک پشته فشار ضعیف بر کشور حاکم میشود که منجر به کاهش نسبی بارشها و افزایش دما خواهد شد. اما این آرامش، موقتی و فریبنده است. موج دوم که از سمت شمال وارد شده، ناشی از شکلگیری یک سامانه کمفشار عمیق در عرضهای شمالی یا ورود یک فرود سرد از روی اروپا و سیبری است. این سامانه با همراهی جریانهای مرطوب از سمت دریای خزر یا دریای مدیترانه، به صورت یک موج سرد و بارشی، ابتدا نواحی شمال غرب و سپس سایر مناطق غربی و شمالی کشور را تحت تأثیر قرار خواهد داد. تفاوت اصلی این موج با موج قبلی، منشأ سرد و عرض جغرافیایی بالاتر آن است.
ارزیابی خطرات و پیامدهای موج بارشی جاری در جنوب و شرق
خطر اصلی در دو روز آینده، تداوم بارش روی خاک اشباعشده است. استانهای هرمزگان، کرمان، سیستان و بلوچستان، جنوب خراسان و بخشهایی از فارس و بوشهر که اخیراً سیلهای گسترده را تجربه کردهاند، ظرفیت بسیار کمی برای جذب آب جدید دارند. این امر خطر «سیلابهای ثانویه» را به شدت افزایش میدهد. حتی بارشهایی با شدت متوسط نیز میتوانند به سرعت به روانآب تبدیل شده و باعث طغیان دوباره رودخانهها و مسیلها شوند. زمینلغزش در دامنههای ناپایدار نیز از دیگر تهدیدهای جدی است. علاوه بر خسارات جانی و مالی، تداوم بارش میتواند روند امدادرسانی، اسکان موقت آسیبدیدگان و آغاز عملیات بازسازی را به تأخیر بیندازد. همچنین، خطر شیوع بیماریهای ناشی از آبهای راکد و آلوده در مناطق سیلزده را افزایش میدهد. مدیریت این مرحله، نیازمند حفظ آمادهباش کامل نیروهای امدادی و تداوم هشدار به مردم ساکن در حریم رودخانهها و مناطق پست است.
پیشبینی مخاطرات موج سرد شمالی برای غرب و شمال کشور
ورود موج سرد شمالی پس از ۱۰ روز، میتواند مخاطرات خاص خود را به همراه داشته باشد. نخستین خطر، «بارش برف سنگین» در ارتفاعات استانهای آذربایجان غربی و شرقی، کردستان، زنجان، کرمانشاه، لرستان، چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد است. این پدیده میتواند باعث انسداد معابر کوهستانی، قطعی ارتباط روستاها و ایجاد مشکلات تأمین سوخت و مواد غذایی شود. دومین خطر، «بارشهای شدید باران» در دامنههای این استانها است. این بارشها روی دامنههایی که ممکن است از بارشهای قبلی مرطوب باشند، خطر رانش زمین و سیلابهای ناگهانی را افزایش میدهد. شهرهای واقع در پای کوهها و حاشیه رودخانهها باید هوشیار باشند. سومین پیامد، «کاهش شدید و ناگهانی دما» پس از بارشها است. این کاهش دما میتواند منجر به یخبندانهای شدید و تشکیل لغزندگی بر روی جادهها شود. همچنین، فشار بر شبکه گاز و برق برای تأمین گرمایش افزایش مییابد. کشاورزان نیز باید برای محافظت از محصولات باغی و زراعی خود در برابر سرما اقدامات پیشگیرانه انجام دهند.
ضرورت مدیریت یکپارچه آب و آمادهباش ملی
این پیشبینی دو مرحلهای، لزوم مدیریت هوشمند و یکپارچه منابع آب در سطح ملی را بیش از پیش آشکار میسازد. در مرحله اول (جنوب و شرق)، اولویت اصلی، «مدیریت سیلاب» با هدف کاهش خسارات و ذخیرهسازی هرچه بیشتر آب در مخازن سدها و سفرههای زیرزمینی است. در مرحله وقفه ۱۰ روزه، فرصت طلایی برای «آمادهسازی زیرساختها» در غرب و شمال کشور فراهم میشود. این آمادهسازی شامل لایروبی کانالها و مسیلها، تقویت دیوارههای سدها و رودخانهها، بررسی پایداری دامنهها، آمادهسازی ماشینآلات برفروبی و انبارکردن مواد اولیه مورد نیاز است. در مرحله دوم (ورود موج شمالی)، تمرکز بر «مدیریت بحران برف و یخبندان» و «هدایت روانآبها» خواهد بود. این مدیریت یکپارچه نیازمند هماهنگی بیسابقه بین وزارت نیرو، سازمان هواشناسی، سازمان مدیریت بحران، وزارت کشور، وزارت راه و سایر نهادهای مرتبط است. ایجاد یک ستاد فرماندهی واحد برای پایش و واکنش به این رویدادهای زنجیرهای، ضروری به نظر میرسد.
درسهایی از گذشته و تابآوری در برابر تغییر اقلیم
تکرار پشت سر هم رویدادهای حدی بارشی در نقاط مختلف کشور، دیگر نمیتواند صرفاً یک «اتفاق طبیعی» تلقی شود. این الگو، نشانههای آشکاری از تأثیرات تغییر اقلیم و بیثباتی الگوهای آب و هوایی در منطقه را نشان میدهد. درس اصلی از سیلهای اخیر این است که «پیشگیری بسیار کمهزینهتر از جبران است». سرمایهگذاری در ساخت و بازسازی شبکههای زهکشی شهری و روستایی، رعایت حریم رودخانهها، مقاومسازی پلها و ایجاد سامانههای هشدار سریع سیل، باید در اولویت برنامههای توسعهای قرار گیرد. تابآوری در برابر این پدیدهها تنها با اقدام دولت محقق نمیشود. «آمادگی اجتماعی» نقشی کلیدی دارد. آموزش همگانی درباره نحوه رفتار قبل، حین و بعد از سیل و بارشهای شدید، ایجاد تشکلهای محلی مدیریت بحران و الزام به رعایت مقررات ساختوساز در مناطق پرخطر، از ارکان اصلی کاهش ریسک هستند. مواجهه با موج بعدی بارشها، آزمونی دیگر برای میزان یادگیری و تطبیقپذیری کل سیستم حکمرانی و جامعه ایران با واقعیتهای جدید اقلیمی است.