آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
هوای تهران بار دیگر در آستانه ورود به هفته جدید، به رنگ هشدار درآمده است. افزایش غلظت آلایندههای خطرناک، مقامات را بر آن داشت تا برای حفظ سلامت دانشآموزان کوچکترین شهروندان پایتخت، تصمیمی سریع بگیرند. بر اساس اعلام رسمی، فردا روز شنبه ششم دیماه، تمامی مدارس در شهرستانهای استان تهران تعطیل خواهند بود. البته این تعطیلی شامل چهار شهرستان پردیس، ملارد، رباط کریم و فیروزکوه نمیشود.اما این تنها اقدام نیست. برای کاهش تردد خودروها و کنترل هر چه بیشتر آلودگی هوا، طرح ترافیکی زوج و فرد نیز فردا به اجرا درخواهد آمد. اجرای این طرح اما با شرایط خاصی همراه است. بر خلاف روزهای عادی که طرح از محدوده مرکزی شهر آغاز میشود، فردا این محدودیت ترافیکی مستقیماً از «درب منازل» و از ساعت ۶:۳۰ صبح اعمال خواهد شد. این بدان معناست که خودروها از همان لحظه خروج از پارکینگ منزل، مشمول قانون زوج و فرد هستند. زمان پایان این طرح نیز ساعت ۲۰:۳۰ شب اعلام شده است. این بازه زمانی طولانی، نشاندهنده نگرانی جدی مسئولان از تداوم وضعیت ناسالم هوا در طول روز است.
تعطیلی مدارس ابتدایی، خانوادههای بسیاری را با چالش سازماندهی مجدد برنامه روزمره مواجه خواهد کرد. والدین شاغل باید برای مراقبت از کودکان خود چارهای بیندیشند و سیستم آموزشی نیز بار دیگر به فضای مجازی باز خواهد گشت. این اقدامات، هرچند ضروری، گواهی است بر تداوم معضل همیشگی آلودگی هوا در کلانشهر تهران. پدیدهای که هر سال در فصل سرد، سلامت میلیونها نفر را به ویژه کودکان، سالمندان و بیماران تنفسی به خطر میاندازد. نکته قابل تأمل، اجرای طرح زوج و فرد از درب منازل است که در روزهای آلوده شدید به اجرا درمیآید. این تصمیم سختگیرانه، برای محدود کردن حداکثری ترددهای غیرضروری و فشار آوردن بر شهروندان برای استفاده از حمل و نقل عمومی است. اثربخشی این طرح در کنار تعطیلی مدارس، فردا مورد توجه همگان خواهد بود.
علل و عوامل تشدید آلودگی هوا در فصل سرد
آلودگی هوای تهران در روزهای سرد سال، پدیدهای تکرارشونده است که ریشه در ترکیبی از عوامل طبیعی و انسانی دارد. پدیده «وارونگی دما» یا اینورژن، مهمترین عامل طبیعی است. در این شرایط، لایهای از هوای گرم مانند یک پتو، بالای هوای سرد سطح زمین قرار میگیرد و مانع از صعود و پراکندگی آلایندهها میشود. از سوی دیگر، افزایش مصرف سوختهای فسیلی برای گرمایش منازل و اماکن، فعالیت صنایع، و تردد خودروها، حجم آلایندههایی مانند ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM2.5)، دیاکسید نیتروژن و مونوکسید کربن را افزایش میدهد. خودروهای فرسوده و موتورسیکلتها،سهم بزرگی در این آلودگی دارند. کمبود بارش و وزش باد نیز به تشدید این وضعیت کمک میکند. بارش برف و باران میتواند ذرات معلق را بشوید و باد نیز به پراکندگی آلودگی کمک کند. فقدان این دو عامل در روزهای اخیر، باعث انباشت تدریجی آلایندهها و رسیدن شاخص کیفیت هوا به وضعیت ناسالم برای گروههای حساس یا حتی ناسالم برای همه شده است.
تأثیرات بهداشتی و ضرورت محافظت از گروههای حساس
ذرات معلق ریز (PM2.5) میتوانند به اعماق ریه نفوذ کرده و حتی وارد جریان خون شوند. قرار گرفتن در معرض این آلودگی، به ویژه برای کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماریهای قلبی، تنفسی و آسم بسیار خطرناک است. در کودکان، دستگاه تنفسی در حال رشد است و آلودگی هوا میتواند باعث کاهش عملکرد ریه، تشدید آسم و افزایش عفونتهای تنفسی شود. تعطیلی مدارس، اقدام مهمی برای جلوگیری از قرارگیری این گروه در فضای باز و مسیرهای پرتردد است. با این حال، تعطیلی مدارس تنها بخشی از راهکار است. بسیاری از این گروههای حساس در خانه نیز در معرض آلودگی هستند، مگر اینکه از دستگاههای تصفیه هوای مناسب استفاده کنند. اطلاعرسانی عمومی درباره پرهیز از فعالیتهای بدنی در فضای باز و استفاده از ماسکهای مناسب (مانند N95) در مواقع ضروری خروج از منزل، نیز از اقدامات تکمیلی مهم است.
تحلیل تأثیرات طرحهای ترافیکی مانند «زوج و فرد از درب منزل»
اجرای طرح زوج و فرد از درب منازل، سختگیرانهترین حالت ممکن این محدودیت ترافیکی است. در حالت عادی، خودروها میتوانند در محدوده محله خود تردد کنند، اما در این حالت، حتی خروج از پارکینگ منزل با خودروی دارای پلاک غیرمجاز ممنوع است. هدف این طرح، کاهش سریع و قاطع حجم تردد خودروهای شخصی در سطح شهر است. این اقدام میتواند در کوتاه مدت تا حدی از افزایش بیشتر غلظت آلایندههای ناشی از حمل و نقل بکاهد. اثربخشی آن به میزان تبعیت شهروندان و گستردگی نظارت پلیس بستگی دارد. معایب این طرح نیز مشخص است: افزایش فشار بر سیستم حمل و نقل عمومی که ممکن است از قبل تحت فشار باشد، ایجاد مشکل برای افرادی که شغل آنان مستلزم جابهجایی با خودروی شخصی است (مانند برخی مشاغل آزاد)، و ناتوانی در کنترل منابع دیگر آلودگی مانند صنایع و موتورخانههای قدیمی. این طرح بیشتر یک اقدام ضربتی و نمادین در روزهای بحرانی است.
چالشهای تعطیلی مدارس و تبعات اجتماعی-آموزشی
تعطیلی غیرمنتظره مدارس، علاوه بر اختلال در روند آموزشی دانشآموزان، چالشهای عملی برای خانوادهها ایجاد میکند. والدین شاغل مجبور به یافتن مراقب یا استفاده از مرخصی میشوند. این موضوع به ویژه برای خانوادههای کمدرآمد که امکان استخدام مراقب را ندارند، مشکلساز است. از نظر آموزشی، هرچند آموزش مجازی میتواند جایگزین شود، اما کیفیت آن برای همه دانشآموزان یکسان نیست. دسترسی نابرابر به اینترنت پرسرعت و ابزارهای هوشمند، میتواند باعث ایجاد شکاف آموزشی بیشتر شود. همچنین، تعامل اجتماعی و فعالیتهای گروهی که در مدرسه اتفاق میافتد، در فضای مجازی به خوبی قابل جایگزینی نیست. تکرار این تعطیلیها در طول سال، میتواند منجر به عقبافتادگی آموزشی جدی شود. این امر لزوم داشتن یک برنامه مدون و زیرساخت قوی برای آموزش ترکیبی (حضوری و مجازی) را بیش از پیش آشکار میسازد تا در مواقع بحرانی، انتقال به فضای مجازی با کمترین اختلال انجام شود.
راهکارهای بلندمدت برای فرار از چرخه تعطیلی و آلودگی
اقدامات اضطراری مانند تعطیلی مدارس و محدودیت ترافیکی، تنها مسکنهای موقتی هستند. حل اساسی معضل آلودگی هوای کلانشهرهایی مانند تهران، نیازمند برنامهریزی بلندمدت و اجرای قاطع چند محور است: نوسازی ناوگان حمل و نقل عمومی (اتوبوسها، مترو) و افزایش جذابیت آن برای شهروندان، از رده خارج کردن خودروها و موتورسیکلتهای فرسوده آلاینده، ارتقای کیفیت سوخت و معاینه فنی سختگیرانه. همچنین، اصلاح الگوی مصرف انرژی در بخش خانگی و صنعتی با استفاده از عایقبندی ساختمانها و بهینهسازی موتورخانه ها، و توسعه فضای سبز شهری به عنوان ریههای تنفسی شهر ضروری است. انتقال صنایع آلاینده از مجاورت شهر نیز باید با جدیت دنبال شود. بدون اجرای این راهکارهای ساختاری، شهروندان تهرانی هر سال شاهد تکرار این چرخه معیوب خواهند بود: افزایش آلودگی، تعطیلی مدارس، اجرای طرحهای ترافیکی موقت، و سپس بازگشت به شرایط قبلی تا موج آلودگی بعدی. هزینههای بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی این چرخه برای کل کشور بسیار سنگین است.