آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
گاهی شنیدن صداهای غیرمنتظره در شهر، میتواند حس نگرانی و سوال برای شهروندان ایجاد کند. صداهایی مانند انفجار یا پرواز مکرر بالگردها در آسمان، اگر بدون اطلاعرسانی قبلی باشند، طبیعی است که ذهن را به سمت اتفاقات ناخوشایند سوق دهند. صبح روز جمعه، دوازدهم دیماه ۱۴۰۴، ساکنان مناطق مختلف شهر مشهد، به ویژه حوالی اراضی کوهشار، با صحنهها و صداهای غیرمعمولی روبرو خواهند شد. صدای انفجارهای کنترلشده و پروازهای تمرینی بالگردها در آسمان، توجه بسیاری را جلب کرد. در چنین مواقعی، اولین چیزی که به ذهن میرسد، وقوع یک حادثه یا وضعیت اضطراری است. اما گاهی واقعیت، برخلاف تصور اولیه، نشانهای از آمادگی و برنامهریزی است، نه بیبرنامگی و بحران.
خبر خوشحالکننده این است که تمامی این صداها و صحنهها، بخشی از یک مانور بزرگ و برنامهریزی شده است. مانوری با موضوع زلزله که با هدف افزایش آمادگی نیروهای امدادی و مدیریت بحران در مشهد برگزار می شود. این مانور ترکیبی، که توسط سازمانهای مختلف از جمله استانداری، فرماندهی انتظامی، شهرداری، هلال احمر و نیروهای مسلح اجرا می گردد، سناریوی یک زمینلرزه فرضی را شبیهسازی می کند تا توان هماهنگی و عملیاتی دستگاهها در شرایط واقعی سنجیده شود. در جریان این تمرین، اقداماتی مانند تخلیه اضطراری، امداد و نجات از زیر آوار، اطفای حریق ناشی از انفجارهای ثانویه، انتقال مجروحان با بالگرد و برقراری ارتباطات اضطراری انجام می گیرد. صداهای انفجار، بخشی از شبیهسازی حوادث ثانویه پس از زلزله بود. برگزاری چنین مانورهایی در کلانشهرهایی مانند مشهد که در منطقهای لرزهخیز قرار دارد، نه تنها ضروری، که حیاتیست. این تمرینها ضعفها را آشکار کرده و زمینه را برای بهبود پاسخگویی در مواقع واقعی فراهم میسازد. برای شهروندان مشهدی، شنیدن این صداها در روز جمعه باید به جای نگرانی، حسی از اطمینان ایجاد کند؛ اطمینان از اینکه دستگاههای مسئول، برای حفظ جان و مال آنان در روز مبادا، در حال تمرین و آمادهباش هستند. در ادامه، جزئیات بیشتر این مانور مهم را بررسی میکنیم.
تحلیل ضرورت مانورهای مدیریت بحران در کلانشهرهای ایران
ایران بر روی کمربند زلزلهخیز آلپ-هیمالیا قرار دارد و تجربههای تلخ گذشته نشان داده که کلانشهرها در صورت وقوع زلزلهای بزرگ، با فاجعهای انسانی روبرو خواهند شد. مشهد، به عنوان دومین کلانشهر پرجمعیت ایران و مهمترین قطب زیارتی کشور، از حساسیت فوقالعادهای برخوردار است. تراکم جمعیت، بافت فرسوده در برخی مناطق و احتمال ایجاد آشفتگی گسترده، لزوم آمادگی دائم را دوچندان میکند. برگزاری مانورهای منظم و واقعگرایانه، تنها راه کشف نقاط ضعف در زنجیره فرماندهی، ارتباطات و لجستیک است. این مانورها نشان میدهد آیا دستگاههای مختلف (آتشنشانی، اورژانس، نیروی انتظامی، هلال احمر، بسیج، سپاه و سازمانهای شهری) میتوانند به سرعت و بدون تداخل با یکدیگر همکاری کنند؟ آیا طرحهای تخلیه کارایی لازم را دارند؟ پاسخ به این سوالات در گرو اجرای تمرینهایی است که تا حد ممکن به شرایط واقعی نزدیک باشند. صداهای انفجار و پرواز بالگرد در این مانور، نشان از واقعیتر کردن تمرین دارد. در زلزلههای بزرگ، انفجارهای ناشی از نشت گاز یا آتشسوزیهای ثانویه امری رایج است و نجات مصدومان از نقاط صعبالعبور با بالگرد نیز یک ضرورت است. بنابراین، این مانور گامی فراتر از تمرینهای تشریفاتی معمول برداشته است.
بررسی اجزای یک مانور ترکیبی موفق؛ چه عواملی کلیدی هستند؟
یک مانور ترکیبی موفق مانند آنچه در مشهد برگزار می ش.د، بر چند پایه استوار است:
- اول، طراحی سناریوی واقعبینانه و چالشبرانگیز است. سناریو باید تمامی پیامدهای محتمل یک زلزله بزرگ (از جمله ریزش ساختمانها، قطعی برق و آب، آتشسوزی، شیوع بیماری و هرجومرج احتمالی) را در بر گیرد.
- دوم، وجود یک فرماندهی واحد و منسجم است. در بحران، تعدد تصمیمگیرنده فاجعه میآفریند. مانور باید ساختار فرماندهی بحران شهر (احتمالاً تحت نظر استاندار یا فرماندار) را تقویت کند.
- سوم، مشارکت تمامی ذینفعان، از نهادهای دولتی و نظامی تا سازمانهای مردمینهاد و حتی گروههای داوطلب محلی است.
- چهارم، بررسی و ارزیابی دقیق پس از مانور است. باید تمام مراحل با دقت ثبت و نقاط قوت و ضعف به صورت مکتوب استخراج شود تا در برنامهریزیهای آتی مورد استفاده قرار گیرد.
در مانور مشهد، به نظر میرسد با درگیر کردن مولفههایی مانند انفجار کنترلشده (نیازمند هماهنگی با مهندسین نظامی) و عملیات هوایی (با همکاری نیروی هوایی یا هوانیروز)، سعی در شبیهسازی یک شرایط کاملاً پیچیده وجود داشته که نقطه قوت مهمی محسوب میشود.
اهمیت اطلاعرسانی به موقع و شفاف به شهروندان
یکی از درسهای مهم در مدیریت بحران، مدیریت انتظارات و اضطراب شهروندان است. همانطور که در ابتدای این گزارش اشاره شد، شنیدن صداهای انفجار در شهر میتواند وحشت و شایعه ایجاد کند. در دنیای امروز، این اضطراب با سرعت نور در شبکههای اجتماعی پخش میشود و میتواند خود به یک بحران ثانویه (ازدحام، ترافیک، تماسهای مکرر با مراکز امدادی) تبدیل شود. لذا، اطلاعرسانی پیشگیرانه و شفاف قبل از برگزاری چنین مانورهایی یک ضرورت انکارناپذیر است. این اطلاعرسانی باید از طریق کانالهای متنوع مانند صدا و سیما، اپلیکیشنهای پرکاربرد (مانند شاد یا پیامرسانهای داخلی)، تابلوهای الکترونیکی شهری و حتی پیامک همگانی انجام شود. اطلاعیه باید زمان دقیق، مکان، نوع فعالیت و صداهای احتمالی را به روشنی توضیح دهد. به نظر میرسد در مورد مانور مشهد، اگرچه مقامات پس از شروع مانور و ایجاد سوال در اذهان عمومی، اطلاعیه صادر کردند، اما آگاهسازی عمومی پیش از اجرا میتوانست اثرگذاری مثبت بیشتری داشته و از ایجاد نگرانی اولیه جلوگیری کند. این یک نکته بهبود برای مانورهای آینده است.
نقش فناوری و نوآوری در مدیریت بحران مدرن
مانورهای امروزی باید از فناوریهای نوین بهره ببرند. استفاده از شبیهسازهای کامپیوتری برای مدلسازی خرابیها، به کارگیری دوربینهای حرارتی و سونار برای یافتن مصدومان زیر آوار، استفاده از پهپادها برای ارزیابی خسارت از آسمان و برقراری شبکههای ارتباطی ماهوارهای جایگزین، بخشی از ابزارهای مدیریت بحران در قرن بیست و یکم هستند. در مانور مشهد، پرواز بالگرد میتواند نشانهای از تمرین برای ارزیابی هوایی و انتقال سریع مجروحان باشد. سوال اینجاست که آیا از دیگر فناوریهای روز نیز در این تمرین استفاده شد؟ آیا برای مثال، از اپلیکیشنهای موقعیتیاب برای هماهنگی نیروهای داوطلب یا از سیستمهای GIS برای نقشهبرداری سریع از مناطق آسیبدیده فرضی استفاده گردید؟ ادغام این فناوریها در مانورها نه تنها کارایی را افزایش میدهد، بلکه نیروها را با ابزارهایی که در شرایط واقعی به کار خواهند آورد، آشنا میسازد. سرمایهگذاری روی این بخش، به اندازه خرید خودروهای امدادی اهمیت دارد.
گام بعدی؛ از تمرین تا عمل، و نقش مشارکت شهروندی
مانور پایان راه نیست، بلکه آغاز یک فرآیند بهبود مستمر است. پس از مانور، گزارش مفصلی باید تهیه و در جلسات کارشناسی مورد نقد قرار گیرد. اشتباهات باید بدون رودربایستی بررسی و برای رفع آنها برنامهریزی شود. این گزارش میتواند حتی در اختیار دانشگاهها و مراکز پژوهشی قرار گیرد تا از منظر علمی نیز تحلیل شود. نکته حیاتی دیگر، آمادهسازی خود شهروندان است. بهترین مانورهای رسمی نیز اگر با جمعیتی ناآگاه و بیآماده روبرو شوند، نتیجه مطلوبی نخواهند داشت. بنابراین، باید در کنار مانورهای سازمانی، برنامههای مداومی برای آموزش همگانی مقابله با زلزله، از مدارس تا مساجد و محلات، اجرا شود. آموزش اقدامات سادهای مانند «نکات ایمنی هنگام زلزله»، «چگونگی قطع کنتور گاز» یا «تهیه کیت اضطراری» میتواند جان هزاران نفر را نجات دهد. مانور مشهد فرصتی است تا دستگاههای متولی، علاوه بر سنجش توان خود، اعتماد عمومی را نیز جلب کنند. دیدن بالگردهای امدادی در آسمان و شنیدن صدای نیروهای امداد در تمرین، باید این اطمینان را به شهروندان بدهد که در روز سخت، تنها نخواهند بود. این حس اطمینان، خود بزرگترین دارایی برای مدیریت بحران است.