آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
دکتر پوریا زرشناس - دبیر ارشد تحریریه آسیانیوز ایران
اکران فیلم کوتاه در سینماهای ایران، همیشه یک «اتفاق» نادر و غبطهبرانگیز بوده است. در حالی که در بسیاری از کشورهای جهان، فیلم کوتاه به عنوان یک «ژانر مستقل» و «تجربهای مجزا» در کنار فیلم بلند جایگاه خود را دارد، در ایران فیلم کوتاه عمدتاً در جشنوارههای تخصصی (مثل جشنواره فیلم کوتاه تهران) یا در بستههای «هنر و تجربه» (که آن هم به حاشیه رانده شد) دیده میشود و کمتر به اکران عمومی میرسد. طرح «قرار» (که از ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ آغاز شده است) میتواند یک «نفس تازه» در این حوزه باشد؛ به شرط آنکه سینماداران و مدیران فرهنگی از آن حمایت کنند و سانسهای مناسب در اختیار این فیلمها قرار دهند.
اولین بسته اکران «قرار» شامل سه فیلم کوتاه است. «تخطی» (میکائیل دیانی) یک فیلم جنایی-پلیسی اجتماعی درباره «خفتگیریهای خیابانی» است. این فیلم که سیمرغ بلورین بهترین فیلم کوتاه چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر را دریافت کرده، محصول مرکز رشد و توانمندسازی سازمان هنری رسانهای «اوج» است و بازیگرانی چون امیر نوروزی، آرش فلاحتپیشه و سیاوش چراغیپور در آن نقشآفرینی کردهاند. دیانی پیش از این فیلم «مدیر مدرسه» (درام سیاسی درباره وقایع پاییز ۱۴۰۱) را ساخته بود و «تخطی» تلاشی دیگر برای مواجهه با یک «پدیده اجتماعی ملتهب» است. فیلم کوتاه «سرود کلنل» (سجاد مشتاق) روایتی متفاوت و شاعرانه دارد. داستان درباره سربازی از رسته موسیقی است که تصمیم میگیرد از محل خدمت خود فرار کند. فیلم اشاراتی به «آخرین روزهای زندگی کلنل محمدتقیخان پسیان» (شهید مشروطه و فرمانده ژاندارمری خراسان) نیز دارد. سجاد مشتاق فیلمساز انجمن سینمای جوانان مشهد، پیش از این فیلم «سفید» (برداشت آزاد از «سه خواهر» آنتوان چخوف) را ساخته است. «سرود کلنل» با فضایی «درام-روانشناختی» و «تاریخی» تلاش میکند تا «تعلیق» میان وظیفه نظامی و آرزوی آزادی را به تصویر بکشد.
فیلم کوتاه «هایکپی» (محمد رحمتی) اقتباسی آزاد از کتاب «شرکت سهامی آدمهای مصنوعی» نوشته «ری برادبری» (نویسنده مشهور علمی-تخیلی، خالق «فارنهایت ۴۵۱») است. داستان درباره «زهره» (با بازی الهام کردا) است که پس از بازگشت از مهمانی متوجه میشود دوستش «ساغر» (ریحانه دارابی) برای فرار از محدودیتهای شوهر سختگیرش، یک «نسخه بدل» از خودش تهیه کرده است. زهره نیز تصمیم میگیرد یکی مانند آن را بخرد، اما... «هایکپی» با ژانر «علمی-تخیلی اجتماعی» و فضایی «تیره و معمایی» (واضح است که تحت تأثیر «برادبری» و همچنین فیلمهایی چون «دروغهای کوچک بزرگ») ساخته شده است. محمد رحمتی پیش از این فیلمهای «نگاه»، «خونسردی»، «نفسگیر» و «بیریختی» را در کارنامه دارد. در ادامه، نگاهی دقیقتر به هر سه فیلم و چالشهای اکران فیلم کوتاه در ایران خواهیم داشت.
درباره سه فیلم کوتاه
«تخطی»؛ خفتگیری خیابانی در قاب یک سیمرغ بلورین
«تخطی» به کارگردانی میکائیل دیانی و تهیهکنندگی سیدمحمدهادی آقاجانی، فیلمی جنایی-پلیسی با محوریت «خفتگیریهای خیابانی» است. دیانی در گفتوگو با ایسنا تأکید کرده که این فیلم پس از تجربه «درام سیاسی» «مدیر مدرسه» (که در بستر اتفاقات پاییز ۱۴۰۱ ساخته شد)، «تلاشی دیگر برای مواجهه با یک پدیده اجتماعی ملتهب دیگر» است. این رویکرد (روبرو شدن با پدیدههای اجتماعی از طریق ژانر جنایی) یکی از روشهای مؤثر در سینمای اجتماعی جهان است و به نظر میرسد دیانی به خوبی از عهده آن برآمده است. بازیگرانی چون امیر نوروزی، آرش فلاحتپیشه و سیاوش چراغیپور (بازیگران شناختهشده سینما و تلویزیون) در این فیلم کوتاه نقشآفرینی کردهاند. کسب سیمرغ بلورین بهترین فیلم کوتاه در چهل و چهارمین جشنواره فیلم فجر، یک «اعتبار مهم» برای «تخطی» است و نشان میدهد که فیلم از نظر داوران حرفهای از کیفیت قابل قبولی برخوردار بوده است. اکران این فیلم در کنار دو فیلم کوتاه دیگر، فرصتی است تا مخاطب عام با یک اثر «پلیسی-اجتماعی» (که معمولاً در سینمای بلند ایران کمتر دیده میشود) آشنا شود.
«سرود کلنل»؛ سرباز فراری در کشاکش وظیفه و آزادی
«سرود کلنل» به کارگردانی سجاد مشتاق، فیلمی با فضایی «درام-روانشناختی» و «تاریخی» است. داستان درباره سربازی از رسته موسیقی است که تصمیم میگیرد از محل خدمت خود فرار کند. اشاره فیلم به «آخرین روزهای زندگی کلنل محمدتقیخان پسیان» (شهید مشروطه و فرمانده ژاندارمری خراسان) یک لایه «تاریخی-ملی» به فیلم بخشیده است. کلنل پسیان (در حدود سال ۱۳۰۰ خورشیدی) یکی از شخصیتهای تأثیرگذار و بحثبرانگیز تاریخ معاصر ایران است که علیه قشون بریتانیا قیام کرد و در نهایت کشته شد. گنجاندن اشاراتی به زندگی او در یک فیلم کوتاه درباره «سرباز فراری» میتواند استعارهای از «تضاد میان وظیفه نظامی و میل به آزادی فردی» باشد. مشتاق (فیلمساز انجمن سینمای جوانان مشهد) پیش از این فیلم «سفید» (برداشت آزاد از «سه خواهر» چخوف) را ساخته بود. به نظر میرسد «سرود کلنل» نیز با همان فضای «شاعرانه» و «تأملبرانگیز» ساخته شده باشد. اکران این فیلم در سینماها، فرصتی برای آشنایی مخاطب با «سینمای تاریخی-درام» در قالب کوتاه است.
«هایکپی»؛ برادبری در تهران: زنی که از خودش میترسد
«هایکپی» به نویسندگی و کارگردانی محمد رحمتی، اقتباسی آزاد از کتاب «شرکت سهامی آدمهای مصنوعی» نوشته «ری برادبری» است. برادبری (نویسنده «فارنهایت ۴۵۱» و «شراب قاصدک») استاد مسلم «علمی-تخیلی اجتماعی» است؛ آثاری که در قالب آیندهای نزدیک، به نقد جامعه معاصر (کنترل، مصرفگرایی، از خودبیگانگی) میپردازند. «هایکپی» نیز چنین فضایی دارد: زهره (الهام کردا) از دوستش ساغر (ریحانه دارابی) میفهمد که او برای فرار از محدودیتهای شوهر سختگیرش، یک «بدل» (هایکپی) از خودش تهیه کرده است. زهره نیز تصمیم میگیرد چنین بدلی بخرد، اما... داستان به احتمال زیاد به «مرز میان هویت واقعی و هویت مصنوعی»، «هزینه آزادی» و «تنهایی در ازدحام جمعیت» میپردازد. انتخاب بازیگرانی چون الهام کردا و ریحانه دارابی (که سابقه بازی در فیلمهای اجتماعی و درام دارند) نشان از توجه کارگردان به «بازیگری حرفهای» در فیلم کوتاه دارد. محمد رحمتی که پیش از این فیلمهای «نگاه»، «خونسردی»، «نفسگیر» و «بیریختی» را ساخته، نشان داده است که به ژانرهای «روانشناختی» و «معمایی» علاقه دارد. «هایکپی» یک انتخاب هوشمندانه برای اکران عمومی است؛ زیرا «علمی-تخیلی» در سینمای ایران (به جز چند استثنا) ژانری مغفول است و این فیلم میتواند ذائقه مخاطب را برای پذیرش این ژانر آماده کند.
چالش اکران فیلم کوتاه؛ سانسهای خلوت و سالنهای قدیمی
اگرچه آغاز طرح «قرار» یک «خبر خوش» برای جامعه فیلم کوتاه است، اما کارگردانان این سه فیلم (به ویژه سجاد مشتاق) از «وضعیت مطلوب نبودن» اکران سخن گفتهاند. مشتاق در گفتوگو با ایسنا تأکید کرده است: «الان فیلم روی پرده سینماست، اما وضعیت مطلوبی ندارد. در تهران سینمایی که فیلم در آن اکران میشود قدیمی است و سانسهای مناسبی به فیلمهای کوتاه داده نمیشود. فکر میکنم چهار تا پنج سانس داریم، آن هم در سالن و سانس خلوت.» این مشکل تکراری (سالنهای نامناسب، سانسهای خلوت و کمتعداد) بزرگترین مانع برای اکران موفق فیلم کوتاه در ایران است. سینماداران معمولاً ترجیح میدهند سالنهای خود را به فیلمهای بلند پرفروش اختصاص دهند و فیلم کوتاه را به عنوان یک «کالای درجه دو» در سانسهای مرده (مثلاً صبحهای زود یا اواسط هفته) اکران کنند.
محمد رحمتی نیز به این نکته اشاره کرده که «تا به حال به جز جریان هنر و تجربه که آن هم به حاشیه رانده شد، ما فرصت ایجاد مسیری هموار بین فیلم کوتاه و مخاطب عام نداشتیم.» او امیدوار است «این مسیر ادامهدار باشد و تعامل میان مدیران فرهنگی، سینماداران عزیز، مخاطبان و فیلمسازان فیلم کوتاه دامنه عریض و طویل و مدتداری باشد.» برای تحقق این امید، علاوه بر حمایت مدیران فرهنگی، نیاز به «فرهگسازی» نیز هست؛ مخاطب ایرانی باید بیاموزد که فیلم کوتاه «فرومایه» یا «کمارزشتر» از فیلم بلند نیست؛ بلکه یک «ژانر مستقل» با مختصات خاص خود است که میتواند در ۱۰، ۲۰ یا ۳۰ دقیقه، یک «تجربه سینمایی فشرده و تأثیرگذار» خلق کند.
طرح «قرار» میتواند نقطه عطفی در تاریخ اکران فیلم کوتاه در ایران باشد. بسته اول شامل «تخطی»، «سرود کلنل» و «هایکپی» از نظر تنوع ژانر (جنایی، درام-تاریخی، علمی-تخیلی) یک شروع خوب است. امیدواریم که این طرح ادامه پیدا کند، سانسهای مناسبتری به فیلمهای کوتاه اختصاص یابد، و مخاطبان نیز استقبال کنند. فیلم کوتاه «سینمای فردا» است؛ جایی که فیلمسازان جوان جسارت تجربه کردن دارند و بدون نگرانی از گیشه و ممیزیهای طاقتفرسا، میتوانند حرفهای تازهای بزنند. اکران عمومی این آثار، پلی است میان «امروز» و «فردای» سینمای ایران.