آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در ماههای اخیر، تحولات منطقه و روابط بینالملل بار دیگر بر محور تنشهای احتمالی میان ایران و آمریکا متمرکز شده است. اظهارات مقامات هر دو کشور، گاهی به عنوان نشانههایی از افزایش یا کاهش این تنشها تفسیر میشود. در تازهترین موضعگیری، یکی از مقامات ارشد دولت پیشین آمریکا و معاون احتمالی دونالد ترامپ در انتخابات آینده، دیدگاههایی را درباره حضور نظامی این کشور در منطقه اطراف ایران بیان کرده است. «جی. دی. ونس»، که از نزدیکان ترامپ و از چهرههای مؤثر در سیاست خارجی جمهوریخواهان محسوب میشود، در مصاحبهای به موضوع نیروهای نظامی آمریکا در همسایگی ایران پرداخت. او با بیان اینکه «ما فقط میخواهیم مطمئن شویم که گزینههایی داریم»، به توجیه حضور گسترده نظامی آمریکا در منطقه اشاره کرد.
وَنِس افزود: «ما نیروهای زیادی در منطقه داریم. افرادی داریم که ممکن است در معرض خطر قرار بگیرند.» این سخنان در حالی بیان میشود که در دوره ریاست جمهوری ترامپ، فشار حداکثری بر ایران و حضور نظامی آمریکا در خلیج فارس تشدید شده بود. معاون احتمالی ترامپ در ادامه، هدف از این حضور را پاسخگویی به احتمالات عنوان کرد: «فکر میکنم ترامپ فقط میخواست اطمینان حاصل کند که اگر ایرانیها کار بسیار اشتباهی انجام دهند، ما منابع لازم برای پاسخگویی را داشته باشیم.» این اظهارات چه پیامی در خود دارد؟ آیا نشان از تداوم یا تشدید رویکرد سختگیرانه احتمالی دولت آینده آمریکا در قبال ایران است؟ تحلیل این سخنان و پیامدهای آن برای منطقه در ادامه آمده است.
تحلیل گفتمان امنیتی و مفهوم «گزینهها» در سیاست خارجی آمریکا
اظهارات جی. دی. ونس مبنی بر «داشتن گزینهها» در منطقه، بیانگر یک پارادایم امنیتی کلاسیک در سیاست خارجی ایالات متحده است. در این نگاه، حفظ و تقویت حضور نظامی در مناطق حساس، نه لزوماً برای درگیر شدن فوری، بلکه برای ایجاد «انعطاف پذیری استراتژیک» و «قابلیت مانور» در مواجهه با سناریوهای مختلف تلقی میشود. مفهوم «گزینهها» به این معناست که در صورت بروز بحران، رهبری آمریکا بتواند از میان طیفی از اقدامات (از دیپلماتیک تا نظامی) انتخاب کند و خود را محدود به یک مسیر نبیند. این رویکرد، در عین حال که بر آمادگی نظامی تأکید دارد، میتواند ابزاری برای اعمال فشار دیپلماتیک و ایجاد بازدارندگی نیز باشد. با این حال، افزایش حضور نظامی خود میتواند به عنوان یک عامل تنشزا، چرخه معیوب عدم اعتماد و واکنشهای متقابل را تشدید کند.
نگاه دولت ترامپ و متحدانش به ایران به عنوان یک «ریسک امنیتی»
توصیف ونس از اینکه نیروهای آمریکایی «ممکن است در معرض خطر قرار بگیرند» و اشاره به احتمال «کار بسیار اشتباه» از سوی ایران، نشان از تداوم نگرش دولت ترامپ به ایران به عنوان یک منبع تهدید و بیثباتی در منطقه دارد. این گفتمان، فعالیتهای ایران در منطقه، برنامه موشکی یا حضور نیروهایش در کشورهای همسایه را ذیل تعبیر «تهدید» برای منافع و متحدان آمریکا قرار میدهد. بر اساس این نگرش، هرگونه افزایش توان دفاعی یا واکنش ایران به اقدامات دشمن، میتواند به عنوان یک «اشتباه بزرگ» قابلیت تفسیر پیدا کند. این نوع ادبیات، فضای گفتوگو و کاهش تنش را دشوار میسازد، چرا که ابتکار عمل و حق اقدام را یکجانبه برای خود محفوظ میدارد و طرف مقابل را در موقعیت انفعالی یا مقصر بالقوه قرار میدهد.
تأثیر این اظهارات بر روند انتخابات آمریکا و سیاست منطقهای
اظهارات ونس باید در چارچوب کارزار انتخاباتی آینده آمریکا نیز تحلیل شود. دونالد ترامپ و تیمش احتمالاً در پی تقویت این تصویر هستند که در دوره ریاست او، آمریکا با نمایش قدرت و حضور قاطع، امنیت را در خاورمیانه حفظ کرد. صحبت از «نیروهای زیاد در منطقه» و «منابع برای پاسخگویی»، خطاب به جامعه داخلی آمریکا و رأیدهندگان محافظهکار، نشاندهنده قدرت و عزم رهبری اوست. از سوی دیگر، این موضعگیری، سیگنالهایی به متحدان منطقهای آمریکا (مانند اسرائیل و برخی کشورهای عربی) میفرستد که در صورت تصمیم نهایی ترامپ، سیاست فشار حداکثری و پشتیبانی نظامی قوی از آنان تداوم خواهد یافت. این موضوع میتواند محاسبات این کشورها را در تعامل با ایران تحت تأثیر قرار دهد.
واکنشهای احتمالی ایران و پیامدهای امنیتی برای منطقه
اظهاراتی از این دست، معمولاً در ایران به عنوان «ادامه خصومتها» و «تهدید نظامی» تفسیر میشود. پاسخ احتمالی تهران میتواند بر دو محور باشد:
- اول، تأکید بر تقویت توان دفاعی و بازدارندگی خود و هشدار درباره عواقب هرگونه اقدام نظامی.
- دوم، تلاش دیپلماتیک برای کاهش آنچه «سیاست ایجاد تنش آمریکا« نامیده میشود، در مجامع بینالمللی.
از نظر امنیت منطقهای، این گونه اعلام آمادگی نظامی، میتواند باعث افزایش احساس ناامنی در میان تمام کشورهای منطقه شود. برخی کشورها ممکن است برای کسب اطمینان بیشتر، به خرید تسلیحات یا تقویت پیمانهای امنیتی روی آورند که خود به مسابقه تسلیحاتی و تشدید تنش دامن میزند. فضای بیاعتمادی عمیقتر شده و احتمال درگیریهای تصادفی یا تشدید اختلافات افزایش مییابد.
سناریوهای محتمل برای آینده و راهکارهای کاهش تنش
با توجه به زمینه سخنان ونس، چند سناریو برای آینده نزدیک قابل تصور است.
- سناریوی اول، تداوم وضع موجود با حفظ سطح بالای حضور نظامی آمریکا و حفظ گفتمان تهدید است.
- سناریوی دوم، در صورت بازگشت ترامپ، ممکن است تشدید فشارهای نظامی و تحریمی باشد.
- سناریوی سوم، اما کماحتمالتر، استفاده از این حضور به عنوان اهرمی برای مذاکره تحت شرایطی کاملاً یکجانبه است.
برای شکستن این چرخه تنش، راهکارهای کاهش تنش نیازمند ابتکار عمل از هر دو طرف است. ایجاد کانالهای ارتباطی غیرمستقیم یا مستقیم برای جلوگیری از سوءتفاهم، توافق بر سر چارچوبهای رفتاری در مناطق حساس (مانند خلیج فارس)، و تمرکز دیپلماسی بر یافتن نقاط مشترک برای حل مسائل منطقهای (مانند افغانستان یا امنیت دریایی) میتواند مفید باشد. بدون چنین تلاشهایی، اظهارات مقامات فقط به افزایش تنش و ریسک درگیری کمک خواهد کرد.