آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
اقتصاد دیجیتال ایران در سالهای اخیر به سرعت رشد کرده و به یکی از مهمترین بخشهای اشتغالزا و درآمدزایی کشور تبدیل شده بود. صدها هزار کسبوکار کوچک و متوسط، فروشگاههای اینترنتی و فروشندگان مستقل، زندگی خود را بر بستر شبکههای اجتماعی و فضای مجازی بنا نهاده بودند. اما این رشد پرشتاب، ناگهان با مانعی بزرگ و غیرمنتظره روبرو شد: قطعی گسترده و طولانی مدت اینترنت. این قطعی نه تنها ارتباطات روزمره، که شریان اصلی حیات اقتصادی این کسبوکارها را نیز مسدود کرد. نتیجه این شد که بسیاری از آنها یک شبه با کاهش شدید درآمد و حتی توقف کامل فروش مواجه شدند. بر اساس اعلام رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، آمارها نگرانکننده است. بسیاری از این کسبوکارها شاهد سقوط ۸۰ درصدی فروش خود بودهاند. این کاهش برای بنگاههای اقتصادی که با حاشیه سود کم و گردش مالی روزانه کار میکنند، به معنای ورشکستگی فوری است. نکته حائز اهمیت، تعداد افرادی است که مستقیم از این فضا امرار معاش میکنند. بر اساس گفتههای این مقام صنفی، حدود یک میلیون نفر به صورت مستقیم از طریق فروش در شبکههای اجتماعی زندگی خود را میگردانند. این افراد اکنون در وضعیت بلاتکلیف و نگران آینده شغلی خود هستند.
این یک میلیون نفر فقط فروشندگان نهایی نیستند. در پشت صحنه، زنجیره ارزش گستردهای از تامینکنندگان، بستهبندان، پیکهای موتوری، بازاریابان دیجیتال و توسعهدهندگان وب نیز تحت تأثیر قرار گرفتهاند. بنابراین، اثر موجی این قطعی اینترنت بسیار گستردهتر از آمار اولیه است. وضعیت فعلی برای اقتصاد دیجیتال کشور یک «شوک عمیق» محسوب میشود. اعتماد سرمایهگذاران و کارآفرینان به ثبات فضای کسبوکار دیجیتال به شدت آسیب دیده است. حتی اگر اینترنت به طور کامل بازگردد، این سوال برای فعالان این حوزه باقی است که آیا چنین اتفاقی ممکن است مجدداً تکرار شود؟ رئیس اتحادیه هشدار داده که ادامه این روند واقعاً میتواند اقتصاد دیجیتال را به سوی نابودی ببرد. این هشداری جدی است، زیرا نابودی این بخش به معنای از دست رفتن صدها هزار شغل، نابودی سرمایههای انسانی و فناورانه و عقبافتادن بیشتر از اقتصاد جهانی است. در چنین شرایطی، نیاز فوری به یک راهحل پایدار و تضمین شده احساس میشود. کسبوکارهای آنلاین دیگر نمیتوانند بر بستری فعالیت کنند که هر لحظه امکان قطع آن وجود دارد. آینده اقتصاد دیجیتال ایران در گرو ایجاد اطمینان خاطر برای فعالان این عرصه است.
ابعاد اقتصادی کاهش ۸۰ درصدی فروش
کاهش ۸۰ درصدی فروش برای هر کسبوکاری به معنای مرگ تدریجی است. در مدل کسبوکارهای آنلاین، بسیاری از هزینهها ثابت هستند: هزینههای پلتفرم، میزبانی وب، حقوق پرسنل، اجاره انبار و هزینههای بازاریابی. زمانی که درآمد ناگهان به یک پنجم کاهش مییابد، این کسبوکارها قادر به پوشش هزینههای ثابت خود نخواهند بود. نتیجه مستقیم، تعدیل نیرو، تعطیلی موقت یا دائمی، عدم توانایی در بازپرداخت وامها و در نهایت ورشکستگی است. این روند برای کسبوکارهای کوچک و متوسط که نقدینگی محدودی دارند، میتواند در کمتر از چند هفته رخ دهد. حتی کسبوکارهای بزرگتر نیز اگر این شرایط طولانی شود، با بحران شدید نقدینگی مواجه خواهند شد.
اثر دوم، از بین رفتن سرمایهگذاریهای انجام شده است. بسیاری از این کسبوکارها در سالهای اخیر سرمایهگذاری قابل توجهی روی توسعه وبسایت، اپلیکیشن، برندسازی و جذب مشتری انجام دادهاند. با توقف فعالیت، تمام این سرمایهگذاریها به یک باره از بین میرود. این موضوع نه تنها به ضرر فرد سرمایهگذار، که به ضرر کل اقتصاد ملی است، زیرا منابع محدود کشور به هدر رفته است.
بررسی وضعیت یک میلیون فروشنده مستقیم در شبکههای اجتماعی
رقم یک میلیون نفری که رئیس اتحادیه مطرح کرده، نشاندهنده عمق نفوذ اقتصاد دیجیتال در لایههای مختلف جامعه است. این فروشندگان تنها فروشگاههای بزرگ نیستند، بلکه شامل خانمهای خانهدار، دانشجویان، افراد کمتوان جسمی و بسیاری دیگر میشوند که از طریق اینستاگرام، تلگرام یا دیگر پلتفرمها، محصولات دستساز، محلی یا حتی کالاهای مصرفی میفروشند. برای این افراد، فروش آنلاین تنها منبع درآمد خانواده محسوب میشود. قطع اینترنت به معنای قطع کامل چرخه معیشت آنهاست. این گروه معمولاً فاقد پسانداز یا سرمایه احتیاطی هستند و با توقف درآمد، بلافاصله زیر خط فقر قرار میگیرند. مشکل اینجاست که این افراد در آمارهای رسمی شاغلان ثبت نشدهاند و بنابراین، تحت پوشش بیمه بیکاری یا حمایتهای دولتی قرار نمیگیرند. این وضعیت میتواند به یک بحران اجتماعی منجر شود. وقتی یک میلیون خانوار ناگهان درآمد خود را از دست بدهند، فشار بر شبکههای حمایتی غیررسمی (مانند خانواده) افزایش یافته و در نهایت، نارضایتی اجتماعی تشدید میشود. دولت باید به فکر چارهای فوری برای این قشر آسیبپذیر باشد، زیرا آنها قربانیان مستقیم تصمیماتی هستند که خارج از کنترلشان است.
تأثیر بر زنجیره تأمین و کسبوکارهای وابسته
آسیب قطع اینترنت تنها محدود به فروشندگان نهایی نیست. پشت صحنه اقتصاد دیجیتال، یک اکوسیستم کامل از کسبوکارهای وابسته وجود دارد. تولیدکنندگان کوچکی که محصولات خود را به فروشندگان آنلاین میفروشند، شرکتهای حمل و نقل و پیکموتوری که کالاها را توزیع میکنند، عکاسان محصول، طراحان گرافیک، متخصصان سئو و دیجیتال مارکتینگ همگی تحت تأثیر قرار گرفتهاند. وقتی فروش متوقف میشود، سفارشی به تولیدکننده نمیرسد، کاری برای پیکموتورها نیست و پروژهای برای ارائهدهندگان خدمات دیجیتال باقی نمیماند. این به معنای رکود زنجیرهای در بخش بزرگی از اقتصاد است. بسیاری از این کسبوکارهای وابسته نیز کوچک و متوسط هستند و توانایی تحمل دورههای طولانی بیکاری را ندارند. علاوه بر این، اعتماد در زنجیره تأمین از بین میرود. تولیدکنندگان دیگر تمایلی به همکاری با فروشندگان آنلاین نخواهند داشت، زیرا اطمینانی به تداوم فروش وجود ندارد. پیمانکاران حمل و نقل نیز ممکن است قراردادهای خود را فسخ کنند. این شکست اعتماد، بازسازی اکوسیستم دیجیتال را حتی پس از بازگشت اینترنت، بسیار دشوار و زمانبر خواهد کرد.
نابودی سرمایه انسانی و فناورانه اقتصاد دیجیتال
یکی از بزرگترین آسیبهای بلندمدت این بحران، از دست رفتن سرمایه انسانی و دانش فنی است. در سالهای اخیر، جوانان بسیاری با یادگیری مهارتهایی مانند بازاریابی دیجیتال، مدیریت فروش آنلاین، طراحی وب و تجارت الکترونیک، جذب این بخش شدهاند. این افراد، سرمایه انسانی ارزشمندی برای اقتصاد دانشبنیان کشور محسوب میشوند. با نابودی کسبوکارهای آنلاین، این افراد یا مجبور به تغییر شغل میشوند (و دانش خود را از دست میدهند) یا به فکر مهاجرت میافتند. کشورهای منطقه مانند ترکیه، امارات و عربستان با آغوش باز از این استعدادها استقبال میکنند. این «فرار مغزهای دیجیتال» ضربه مهلکی به آینده اقتصاد ایران خواهد زد. همچنین، نوآوری و خطرپذیری در این بخش به شدت کاهش مییابد. چه کسی حاضر است در فضایی سرمایهگذاری کند یا کسبوکار نوپایی راه بیندازد که زیرساخت اصلی آن (اینترنت) هر لحظه ممکن است قطع شود؟ این امر اقتصاد دیجیتال را از یک بخش پویا و پیشرو به یک بخش محافظهکار و بیتحرک تبدیل میکند. در دنیایی که اقتصاد دیجیتال موتور محرکه رشد است، این عقبافتادگی جبرانناپذیر خواهد بود.
راهکارهای فوری و بلندمدت برای نجات اقتصاد دیجیتال
برای جلوگیری از فاجعه، اقدامات فوری و بلندمدت لازم است. در کوتاه مدت، دولت باید یک «بسته نجات اضطراری» برای کسبوکارهای آنلاین ارائه دهد. این بسته میتواند شامل وامهای کمبهره با تنفس چندماهه، معافیت موقت از برخی مالیاتها و عوارض، و کمک به پرداخت حقوق پرسنل برای مدتی محدود باشد. هدف، زنده نگه داشتن این کسبوکارها تا بازگشت ثبات است. همچنین، باید سازوکاری برای جبران خسارت این کسبوکارها در نظر گرفته شود. اگر قطعی اینترنت یک تصمیم حکومتی است، مسئولیت پیامدهای اقتصادی آن نیز بر عهده حکومت است. ایجاد یک صندوق ضمانت یا مکانیزم بیمهای برای چنین رویدادهایی در آینده میتواند مورد بررسی قرار گیرد. در بلندمدت، باید به سمت «تابآوری دیجیتال» حرکت کرد. این به معنای کاهش وابستگی شدید به اینترنت جهانی و توسعه زیرساختهای داخلی جایگزین (مانند پلتفرمهای تجارت الکترونیک بومی با سرورهای داخلی) است. البته این راهحل ایدهآل نیست و میتواند به انزوای دیجیتال بینجامد، اما در شرایط فعلی یک ضرورت به نظر میرسد. مهمتر از همه، ایجاد اطمینان و ثبات است. فعالان اقتصاد دیجیتال نیازمند تضمینی هستند که زیرساخت فعالیت آنها (دسترسی به اینترنت و پلتفرمهای ارتباطی) در آینده قطع نخواهد شد. بدون این اطمینان، هیچ سرمایهگذاری بلندمدتی در این بخش صورت نخواهد گرفت و اقتصاد دیجیتال ایران هرگز به جایگاه واقعی خود دست نخواهد یافت. آینده اقتصادی کشور تا حد زیادی به حل این معضل بستگی دارد.