آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
آزادراهها، شاهراههای حیاتی کشور، گاه در دل شرایط جوی نامهربان، به صحنه حوادثی تلخ و پرهزینه تبدیل میشوند. امروز بار دیگر یکی از این محورهای مهم شاهد صحنهای نگرانکننده بود. حادثهای که نزدیک ظهر امروز، دهم بهمنماه ۱۴۰۴، در کیلومتر ۱۳۰ آزادراه زنجان-تبریز رخ داد، یادآور اهمیت بیش از پیش احتیاط در رانندگی به ویژه در شرایط جوی نامساعد است. بر اساس اعلام رسمی سرپرست جمعیت هلال احمر آذربایجان شرقی، یک تصادف زنجیرهای بزرگ که شامل حدود ۳۰ خودرو میشود، در این محور اتفاق افتاده است. این حادثه تاکنون ۲۱ مصدوم بر جای گذاشته است. عامل اصلی این برخورد گسترده، شرایط جوی خطرناک عنوان شده است. مهآلودگی شدید هوا و به دنبال آن کاهش شدید دید رانندگان، همراه با لغزندگی سطح جاده، ترکیبی مرگبار را ایجاد کرد که کنترل خودروها را برای بسیاری دشوار ساخت.
در چنین شرایطی، احتمالاً برخورد نخستین خودروها به دلیل کاهش دید یا از دست دادن کنترل، به سرعت مانند دومینو باعث درگیر شدن دهها خودرو در پشت سر شد. صحنهای آشفته از خودروهای آسیب دیده که نیازمند مداخله فوری امدادگران بود. خوشبختانه با حضور سریع تیمهای امدادی هلال احمر در محل، عملیات نجات و امدادرسانی به مصدومان آغاز شد. امدادگران پس از انجام اقدامات اولیه پزشکی در محل، وضعیت تمامی ۲۱ مصدوم را ارزیابی کردند. بر اساس گزارش اولیه، از این تعداد، ۳ نفر که آسیبهای جدیتری داشتند، برای ادامه درمان و مراقبتهای تخصصی به مراکز درمانی منتقل شدند. وضعیت سایر مصدومان در محل حادثه توسط امدادگران پایدار شده است. این حادثه بار دیگر بر ضرورت رعایت نکات ایمنی در رانندگی در هوای مهآلود، حفظ فاصله طولی بیشتر و کاهش سرعت در شرایط نامساعد جادهای تأکید میکند. گزارشی که در پیش رو دارید، به تحلیل ابعاد این حادثه و ارائه راهکارهای پیشگیرانه میپردازد.
عوامل حادثه؛ چرا مه چنین فاجعهای میآفریند؟
حادثه امروز نمونهای کلاسیک از تأثیر مرکب عوامل جوی و انسانی است. مه غلیظ به تنهایی چند خطر عمده ایجاد میکند:
- کاهش شدید میدان دید (گاهی به کمتر از ۵۰ متر)، از بین رفتن عمقبینی و درک فاصله، و خستگی چشم. در چنین شرایطی، راننده زمان کمتری برای تشخیص خطر و عکسالعمل دارد.
- زمانی که لغزندگی جاده (ناشی از رطوبت، یخزدگی موضعی یا قشر آب) به این معادله اضافه میشود، ضریب اصطکاک تایرها با آسفالت به شدت کاهش مییابد. این امر باعث میشود فواصل ترمزگیری چندین برابر شود و کنترل خودرو در پیچها یا هنگام ترمزهای ناگهانی بسیار دشوار گردد.
- عامل سوم، که اغلب به عوامل فوق اضافه میشود، رفتار انسانی نادرست است. عدم کاهش سرعت متناسب با کاهش دید، عدم رعایت فاصله طولی ایمن (که در مه باید بسیار بیشتر از حالت عادی باشد)، روشن نکردن چراغهای مهشکن یا استفاده نادرست از چراغهای بالا (که در مه باعث انعکاس و کاهش بیشتر دید میشود)، از جمله خطاهای رایجی هستند که یک حادثه واحد را به یک فاجعه زنجیرهای تبدیل میکنند.
آناتومی یک تصادف زنجیرهای؛ از یک برخورد تا درگیری ۳۰ خودرو
در یک تصادف زنجیرهای در مه، فرآیند به این شکل پیش میرود: یک یا دو خودروی پیشرو به دلایلی مانند کاهش سرعت ناگهانی (برای اجتناب از یک مانع نامرئی)، از دست دادن کنترل یا تصادف با یکدیگر، متوقف میشوند. به دلیل دید کم، خودروهای پشت سر، این توقف یا حادثه را دیر تشخیص میدهند. راننده خودروی سوم با مشاهده ناگهانی چراغهای ترمز یا خودروهای متوقف شده، به شدت ترمز میگیرد. اما به دلیل لغزندگی جاده و فاصله ناکافی، ممکن است کنترل خود را از دست داده و به جلو برخورد کند. این امر باعث میشود خودروهای بعدی نیز حتی اگر فاصله مناسبی داشته باشند، در دام این گیرکردن ناگهانی افتاده و نتوانند به موقع متوقف شوند. نکته کلیدی در گسترش حادثه، اثر دومینو و کاهش فضای مانور است. پس از برخوردهای اولیه، مسیر مسدود یا بسیار باریک میشود. خودروهای بعدی که با سرعت در حال حرکت هستند، با صحنهای غافلگیرکننده مواجه شده و گزینهای جز برخورد با انبوه خودروهای از پیش تصادفکرده ندارند. این چرخه تا زمانی که تراکم خودروها کاهش یابد یا رانندگان جلویی موفق به هشدار دادن (مثلاً با چراغهای خطر) شوند، ادامه مییابد.
نقش و پاسخگویی سامانههای مدیریت راه و هشدار سریع
این نوع حوادث، سؤال مهمی را درباره نقش سامانههای هوشمند مدیریت ترافیک و هشدار جوی مطرح میکند. آیا در محورهای پرتردد و مستعد مه مانند آزادراه زنجان-تبریز، ایستگاههای هواشناسی خودکار یا سنسورهای تشخیص مه به اندازه کافی وجود دارند؟ آیا دادههای این سنسورها به سرعت پردازش و به شکل هشدارهای فعال (مانند تابلوهای متغیر خبری، پیامک به رانندگان حاضر در منطقه، اعلام رادیویی) به رانندگان منتقل میشود؟ یک سیستم مدیریت راه پیشرفته باید قادر باشد با پیشبینی یا تشخیص مهآلودگی، به طور خودکار محدودیت سرعت مجاز را روی تابلوهای الکترونیکی کاهش دهد و حتی پیامهای هشدار دهنده بصری و صوتی فعال کند. همچنین، حضور پلیس راه یا امدادگران در نقاط مستعد، قبل از وقوع حادثه، میتواند اثر بازدارنده و ایمنسازی داشته باشد. پس از وقوع حادثه نیز، سرعت انتقال اطلاعات به خودروهای در حال حرکت به سمت محل حادثه، حیاتی است. سامانههای هشدار تصادف (از طریق اپلیکیشنهای ناوبری یا رادیو) میتوانند به رانندگان هشدار دهند که از چند کیلومتر قبل سرعت خود را کاهش داده و آماده توقف باشند. به نظر میرسد در این حوزه نیز فاصله تا استانداردهای جهانی محسوس است.
عملکرد امدادی و درسهایی برای ارتقای پاسخگویی
بر اساس گزارش، امدادگران هلال احمر به سرعت در محل حاضر شده و عملیات امداد و نجات را انجام دادهاند. این پاسخگویی سریع، به ویژه در شرایط جوی نامساعد، قابل تقدیر است. تفکیک مصدومان به دو گروه "نیازمند انتقال فوری" (۳ نفر) و "پایدار شده در محل"، نشاندهنده ارزیابی اولیه صحیح و تخصیص بهینه منابع امدادی است. با این حال، هر حادثه بزرگی درسهایی برای بهبود دارد. سؤال این است: آیا دسترسی به محل حادثه برای آمبولانسها و خودروهای امدادی به دلیل ازدحام خودروهای تصادفکرده و سایر خودروهای کنجکاو، با مشکل مواجه نشد؟ ایجاد کریدور امدادی (عبور دادن خودروهای امدادی از میان حادثه با کمک پلیس) یک مهارت و پروتکل ضروری است. همچنین، هماهنگی بین نهادهای مختلف حاضر در صحنه (هلال احمر، پلیس راه، اورژانس، آتشنشانی، تعمیرگاههای سیار) نیاز به تمرین و پروتکلهای مشخص دارد تا از تداخل و اتلاف وقت جلوگیری شود. برگزاری دورهای مانورهای مشترک پاسخ به حوادث زنجیرهای در شرایط جوی خاص میتواند کارایی کلی را به شدت افزایش دهد.
راهکارهای پیشگیرانه؛ از آموزش رانندگان تا مهندسی راه
برای کاهش احتمال تکرار چنین حوادثی، نیاز به یک راهبرد چندوجهی است:
۱. آموزش و فرهنگسازی
آموزش عمومی رانندگان درباره "رانندگی در مه" از طریق رسانه ملی، بیلبوردهای کنار جاده و شبکههای اجتماعی ضروری است. تأکید بر: کاهش سرعت، افزایش فاصله طولی، استفاده از چراغهای مهشکن پایین (و نه چراغ بالا)، روشن کردن چراغهای خطر در صورت کاهش سرعت ناگهانی، و خودداری از توقف روی شانه جاده مگر در موارد اضطراری.
۲. ارتقای مهندسی و تجهیز راه
نصب و نگهداری خطوط برجسته و شبرنگ که در مه و شب به خوبی دیده میشوند، تعبیه آینههای محدب در پیچهای خطرناک، و نصب تابلوهای هشداردهنده مهگیر در ابتدای مناطق مستعد. همچنین بررسی زهکشی سطح راه برای جلوگیری از جمعآوری آب و ایجاد لغزندگی.
۳. توسعه فناوریهای هشداردهنده
استفاده از دوربینهای نظارتی با قابلیت تشخیص مه و اتصال آنها به سامانه مرکزی و تابلوهای متغیر خبری (VMS). ارسال پیامهای هشدار جغرافیایی (Cell Broadcast) به تلفنهای همراه تمام رانندگان حاضر در یک محدوده پرخطر.
۴. مدیریت ترافیک فعال
در شرایط مه غلیظ، پلیس راه میتواند با همکاری مرکز مدیریت راه، اقدام به هدایت خودروها با سرعت کم و فاصله زیاد، یا حتی موقتاً بستن محور در بدترین شرایط، قبل از وقوع فاجعه کند. این اقدام پیشدستانه اگرچه ممکن است باعث اعتراض برخی شود، اما از فاجعهای بزرگتر جلوگیری میکند.
نتیجهگیری
حادثه امروز یک زنگ خطر دیگر بود. مه، یک عامل طبیعی غیرقابل حذف است، اما تلفات ناشی از آن با آموزش، تجهیزات و مدیریت هوشمند قابل کاهش چشمگیر است. سرمایهگذاری در این زمینه نه تنها جان شهروندان را نجات میدهد، بلکه از هزینههای سنگین اقتصادی ناشی از مسدود شدن شریانهای حیاتی، آسیب به اموال و پرداخت خسارات نیز میکاهد.