آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در آستانه روزهای پرتنش منطقهای، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در یک مصاحبه تلویزیونی مهم مواضع صریح و تندی را علیه غرب و درباره مسائل داخلی بیان کرد. این مصاحبه که با شبکه «سیانان ترک» انجام شد، حاوی پیامهای مختلفی از رد «خیال تغییر رژیم» تا هشدار جدی درباره عواقب جنگ بود. عراقچی در بخشی از اظهاراتش، با قاطعیت هرگونه گمانهزنی درباره تغییر نظام سیاسی ایران را رد کرد. او گفت: «تغییر رژیم کاملاً یک خیال است... نظام ما آنقدر ریشهدار است و آنقدر بنیانهای قوی دارد که رفتوآمد افراد تفاوتی ایجاد نمیکند.» این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که برخی تحلیلگران خارجی از ضعف احتمالی سیستم در پی حوادث اخیر سخن میگویند. وزیر خارجه ایران در ادامه، به تحلیل حوادث اعتراضی دیماه پرداخت و آن را به دو مرحله تقسیم کرد. به گفته وی، از ۲۸ دسامبر تا ۸ ژانویه «اعتراضات اقتصادی و ارزی قابلقبولی» جریان داشت، اما از ۸ تا ۱۰ ژانویه «ماهیت اعتراضات تغییر کرد و افراد مسلح به نیروهای امنیتی و برخی شهروندان حمله کردند.» یکی از جنجالیترین بخشهای این مصاحبه، اعلام رسمی آمار تلفات حوادث اخیر از سوی عراقچی بود. او عدد ۳۱۱۷ نفر را به عنوان آمار جانباختگان اعلام کرد و گفت: «اگر کسی توانست یک اسم به این لیست اضافه کند، اقدام کند.» این نخستین بار است که یک مقام عالیرتبه ایرانی عددی رسمی در این خصوص ارائه میدهد.
در بخش مربوط به مذاکرات با آمریکا، عراقچی موضع مشخصی اتخاذ کرد. او گفت: «ما هنوز فاصله زیادی با ایجاد زمینه مشترک برای مذاکره با آمریکا داریم... باید محتوای مذاکره، شیوه و قوانین آن را تعیین کنیم و از هرگونه تهدید یا فشاری دوری کنیم.» هشدار نظامی عراقچی به آمریکا نیز بسیار صریح بود: «پیام ما به آمریکا روشن است؛ اگر جنگ تکرار شود قطعاً پاسخ شوکآور و بسیار قدرتمندی خواهیم داد.» این اظهارات همزمان با حضور ناوگان آمریکا در منطقه بیان شده است. علاوه بر این، وزیر خارجه ایران تهدید کرد: «ارتشهای اروپایی را تروریستی اعلام خواهیم کرد.» این اعلام میتواند پاسخی به اقدامات اخیر برخی کشورهای اروپایی علیه ایران باشد. این گزارش به تحلیل جامع اظهارات عراقچی، زمینههای سیاسی آن و پیامدهای احتمالی این مواضع تند میپردازد.
دوگانه اعتراضات و اعلام آمار ۳۱۱۷ نفری؛ اهداف پیام داخلی و خارجی
عراقچی با تفکیک اعتراضات به دو فاز «اقتصادی-ارزی قابل قبول» (تا ۸ ژانویه) و «حمله مسلحانه» (پس از آن)، در حال ارائه یک روایت رسمی جدید و دارای ظرافت است. این روایت میپذیرد که نارضایتی اقتصادی مشروع وجود داشته (و حتی رئیسجمهور گفتوگو کرده)، اما تأکید میکند که این جریان مورد «سوءاستفاده و تحریف» قرار گرفته و به خشونت مسلحانه کشانده شده است. این تبیین، هم انتقادات داخلی را به رسمیت میشناسد و هم خشونتها را به «عناصر مسلح و اغتشاشگر» نسبت میدهد.
اعلام عدد ۳۱۱۷ به عنوان آمار کل جانباختگان، بسیار مهم است. پیش از این، ارقام متناقض و غیررسمی زیادی مطرح بود. ارائه این عدد از سوی بالاترین مقام دیپلماتیک کشور، چند هدف دارد:
۱. کنترل روایت
ارائه یک رقم رسمی برای خاتمه دادن به گمانهزنیها و رقمسازیهای خارجی.
۲. چالش به منتقدان
عبارت «اگر کسی توانست یک اسم اضافه کند...» نوعی دعوت به مبارزه طلبیدن رسانههای خارجی و مخالفان است.
۳. نشان دادن عمق درگیری
این عدد به طور ضمنی نشان میدهد که درگیریها گسترده و مرگبار بوده، اما نظام بر آن فائق آمده است. این عدد از نظر جمهوری اسلامی شامل تمام کشتهشدگان از هر طرف (نیروهای امنیتی، شهروندان و معترضان) میشود.
هشدار نظامی به آمریکا و اعلام تروریستیبودن ارتش های اروپا؛ اوج گرفتن گفتمان تقابل
هشدار «پاسخ شوکآور و بسیار قدرتمند» به آمریکا، ادامه همان استراتژی بازدارندگی تهاجمی ایران است. این عبارت عامداً مبهم اما تهدیدآمیز است و میتواند شامل حمله به پایگاهها، هدف قرار دادن متحدان منطقهای، یا عملیات نامتقارن گسترده باشد. هدف، افزایش هزینه حمله احتمالی برای واشنگتن است. اعلام تروریستی بودن ارتشهای اروپایی، پاسخی متقابل و نمادین به اقدامات مشابه اتحادیه اروپا (مانند وضع تحریمها یا قراردادن سپاه در فهرست تروریستی) است. این کار، بیشتر یک اقدام تبلیغاتی-دیپلماتیک است تا یک تهدید عملی. هدف، نشان دادن تقارن و بیاثر کردن اتهامات طرف مقابل است: «شما ما را تروریست مینامید، ما هم شما را.» این اقدام، فضای تقابل را تشدید و امکان هرگونه گفتوگوی آینده با اروپا را دشوارتر میکند.
موضع در قبال مذاکره با آمریکا؛ نه رد مطلق، نه پذیرش بیقید و شرط
عراقچی مذاکره را رد نکرد، اما شرطگذاری کرد: «تعیین محتوا، شیوه و قوانین» و «دوری از تهدید». این موضع نشان میدهد ایران در شرایط فعلی، مذاکره مستقیم و فوری را به نفع خود نمیداند. دلایل ممکن است: فقدان اطمینان به تعهد آمریکا، تمایل به تقویت موضع در میدان (نظامی یا منطقهای) پیش از مذاکره، یا انتظار برای تصمیمات نظامی. عبارت «فاصله زیادی با ایجاد زمینه مشترک داریم» حاکی از این است که از نگاه تهران، بار اثبات حسن نیت و ایجاد پیشزمینه بر عهده آمریکاست. این، معکوس کردن ادعای معمول واشنگتن است که میگوید ایران باید نخست از رفتارهایش کاسته باشد. این موضع، مذاکرات را در بنبست فعلی نگه میدارد.
پیام اطمینان به ثبات نظام؛ خطاب به چه کسانی؟
تأکید مکرر عراقچی بر «خیال بودن تغییر رژیم» و «ریشهدار بودن نظام» چند مخاطب دارد:
۱. مخاطب داخلی (هواداران نظام)
برای القای اطمینان و مهار نگرانیهای ناشی از حوادث اخیر.
۲. مخاطب خارجی
برای دفع هرگونه اندیشه حمله
۳. مخاطب منطقهای (متحدان و رقبا)
برای نشان دادن اینکه جمهوری اسلامی علیرغم مشکلات، پایدار و قابل اعتماد باقی میماند.
هدف، عادیسازی و نشان دادن عبور از بحران است. اما پذیرش این روایت توسط مخاطبان خارجی، به ویژه با توجه به تهدیدات تهاجمی بعدی، دشوار است.
جمعبندی استراتژی کلی؛ ترکیب مقاومت، بازدارندگی و دیپلماسی تهاجمی
مصاحبه عراقچی تصویری از یک استراتژی ترکیبی ارائه میدهد:
۱. مقاومت و انعطافناپذیری درونی
با رد تغییر رژیم و دفاع از عملکرد داخلی.
۲. بازدارندگی نظامی تهاجمی
با هشدار پاسخ متقابل
۳. دیپلماسی تهاجمی و متقابل
با تهدید به برچسب تروریستی زدن به ارتش اروپا.
۴. دیپلماسی محتاطانه و شرطمحور
در مورد مذاکره با آمریکا
این استراتژی، ریسکپذیر و محاسبهشده است. هدف کوتاهمدت آن ممکن است افزایش هزینههای فشار بر ایران، تقویت روحیه داخلی و حفظ موضع در منطقه باشد. اما خطرات آن عبارتند از: عمیقتر شدن انزوا، افزایش احتمال درگیری غیرعمدی، و بسته شدن راههای خروج دیپلماتیک از بحران.
نتیجهگیری
مصاحبه عراقچی یک صدای واحد از حکومت ایران نیست، اما بازتاب دیدگاه قالب در ساختار قدرت در شرایط کنونی است: اعتماد به نفس در بقای داخلی، بدبینی عمیق به غرب، و تمایل به تقابل متقابل به جای انفعال. موفقیت این استراتژی به توانایی ایران در مدیریت چالشهای اقتصادی داخلی، حفظ انسجام نخبگان و جلوگیری از تبدیل تهدیدات لفظی به یک جنگ واقعی بستگی دارد. در کوتاهمدت، این مواضع فضای تنش را تشدید میکند و پنجره مذاکره را تقریباً میبندد. آینده نشان خواهد داد که آیا این یک بلوف تبلیغاتی است یا مقدمهای برای یک تغییر ژئوپلیتیک خطرناک در منطقه.