آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
جمعه شب، حوالی ساعت 22، تصاویری از یک آتشسوزی در فضای مجازی منتشر شد که بلافاصله شایعات مختلفی را دامن زد. برخی کاربران با اشاره به دود و شعلههای قابل مشاهده، ادعا کردند این حادثه در «ستاد ارتش» رخ داده است. در مقابل، برخی دیگر از کاربران با شک بیشتری، این تصاویر را مربوط به ماهها قبل و دوران درگیریهای موسوم به «جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل« دانستند. این اظهارنظرها باعث سردرگمی و نگرانی شهروندان تهرانی شد. با این حال، خبرگزاری رسمی مهر به سرعت با انتشار خبری، منبع این دود و آتش را مشخص کرد. بر اساس این گزارش، حریق در یک «کارگاه نجاری» در خیابان قدوسی رخ داده است.
سخنگوی سازمان آتشنشانی شهرداری تهران نیز با تأیید این خبر، جزئیات بیشتری ارائه داد. جلال ملکی اظهار داشت این حادثه حوالی ساعت ۱۹ در بخش ضایعات یک کارگاه نجاری آغاز شده است. وی تأکید کرد که این آتشسوزی خوشبختانه هیچ مصدومی به همراه نداشته است. به محض دریافت گزارش، نیروهای آتشنشانی در محل حاضر شده و حریق را به سرعت تحت کنترل درآورده و اطفا کردند. این پاسخ سریع و شفاف، توانست به سرعت شایعات بیاساس را خنثی کند. این اتفاق نشاندهنده اهمیت انتشار بهموقع اخبار دقیق از سوی مراجع رسمی برای جلوگیری از گسترش اطلاعات نادرست است. حادثه امشب یادآور میکند که در فضای پرسرعت مجازی، باید در برابر انتشار هر تصویر یا فیلمی بدون منبع موثق، احتیاط کرد. شایعات میتوانند به سرعت دامن زده شده و باعث ایجاد نگرانیهای بیضرور در جامعه شوند. در ادامه، گزارش کامل و تحلیلی از این حادثه، نحوه برخورد آتشنشانی و درسهای آن برای مقابله با شایعات را بررسی میکنیم.
بررسی روند شکل گیری شایعه
شایعه امشب نمونهای کلاسیک از نحوه شکلگیری و گسترش سریع اطلاعات نادرست در عصر دیجیتال است. نقطه آغاز، انتشار تصاویر و ویدیوهایی از دود و آتش توسط شهروندان عادی در شبکههایی مانند توییتر، تلگرام یا اینستاگرام بود. نبود اطلاعات دقیق و رسمی در لحظات اولیه، خلأیی ایجاد کرد که توسط حدسها و ادعاهای مختلف پر شد. برخی با توجه به محل احتمالی (خیابان قدوسی که در نزدیکی برخی مراکز نظامی و امنیتی است)، گمانهزنیهای حساسیتبرانگیزی مانند «انفجار در ستاد ارتش» را مطرح کردند. دسته دیگر، با مراجعه به حافظه جمعی از حوادث گذشته (مانند درگیریهای تیرماه ۱۴۰۴)، سعی در تاریخی کردن تصاویر داشتند. سرعت انتشار این ادعاها بسیار بیشتر از سرعت راستیآزمایی بود.
تحلیل پاسخگویی رسمی و نقش نهادهای مسئول
در این حادثه، پاسخگویی نهادهای رسمی نسبتا سریع و مؤثر بود. خبرگزاری مهر به عنوان یک منبع رسمی و دارای اعتبار، در زمانی کوتاه خبر را با ذکر منبع دقیق (سخنگوی آتشنشانی) منتشر کرد. سپس سخنگوی سازمان آتشنشانی، جلال ملکی، با ارائه جزئیات فنی (ساعت، محل دقیق، نوع کارگاه، عدم مصدومیت) شفافیت کامل ایجاد نمود. این دو مرحله، باعث قطع زنجیره شایعه شد. این واکنش نشان میدهد که نهادهای رسمی درسهایی از حوادث گذشته در زمینه مدیریت افکار عمومی و مقابله با شایعات آموختهاند. ارائه اطلاعات دقیق، شفاف و بدون ابهام، بهترین پادزهر برای شایعه است.
علل و زمینههای پذیرش سریع شایعات از سوی کاربران
چرا برخی کاربران به سرعت ادعاهای حساسیتبرانگیز را باور یا بازنشر میکنند؟ چند عامل روانشناختی و اجتماعی در کار است:
- اول، ذهنیت از پیش موجود: در فضای سیاسی-اجتماعی خاص، برخی نسبت به اخبار مرتبط با نهادهای امنیتی و نظامی حساسیت بیشتری دارند و سریعتر بدبینانه قضاوت میکنند.
- دوم، علاقه به سوژههای هیجانانگیز: اخبار عادی مثل آتشسوزی کارگاه، جذابیت کمتری نسبت به «انفجار در ستاد ارتش» دارد.
- سوم، تمایل به احساس آگاهی ویژه: انتشار اخبار به ظاهر محرمانه یا پنهان، به فرد احساس مهم بودن و دسترسی به اطلاعات خاص میدهد.
- چهارم، کمبود مهارت رسانهای: بسیاری از کاربران فاقد مهارت پایه برای راستیآزمایی تصاویر (مانند بررسی تاریخ، مکان، مقایسه با منابع دیگر) هستند.
درسهایی برای شهروندان و رسانهها در مواجهه با اخبار فوری
این حادثه چند درس کلیدی دارد: برای شهروندان: پیش از بازنشر هر خبر یا تصویر حساس، حتی الامکان منتظر تأیید از منابع رسمی (خبرگزاریهای معتبر، حسابهای رسمی نهادها) باشند. از انتشار اطلاعات بر اساس حدس و گمان پرهیز کنند. برای رسانهها و خبرگزاریهای غیررسمی: مسئولیت اجتماعی خود را در قبال انتشار اخبار درک کرده و با انتشار شایعات، به بیاعتمادی عمومی دامن نزنند. برای نهادهای رسمی: همانند این مورد، سرعت و شفافیت در ارائه اطلاعات، بهترین راهکار است. ایجاد کانالهای ارتباطی سریع و قابل دسترس (مانند رباتهای خبری در پیامرسانها) میتواند بسیار مفید باشد. در نهایت، افزایش «سواد رسانهای» و آموزش مهارتهای راستیآزمایی به عموم مردم، سرمایهگذاری بلندمدت و ضروری برای ایمنسازی فضای اطلاعاتی جامعه است.
توضیحات تکمیلی ارتش درباره آتشسوزی یک کارگاه چوببری داخل پادگان شماره۲ سماجا
ساعتی پیش در اثر اتصال برق در کارگاه ۳۰۰ متری چوببری و نجاری پادگان شماره ۲ پشتیبانی سماجا واقع در خیابان قدوسی تهران، آتش سوزی در این کارگاه رخ داد که با ورود به موقع تیمهای آتش نشانی حریق مهار شد. این حادثه هیچ گونه مصدومی نداشته است و در حال حاضر تیمهای اطفا حریق در حال لکه گیری از محل هستند.