آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
شهروندان مناطق پرند و رباطکریم در غرب استان تهران، روز شنبه 11 بهمن 1404 شاهد دود غلیظی در آسمان منطقه بودند. این پدیده، بلافاصله دستمایه شایعات گستردهای در فضای مجازی شد. اخبار و ویدیوهایی منتشر شد که ادعا میکرد یک رخداد امنیتی یا حتی یک انفجار در این مناطق رخ داده است. این شایعات به سرعت در شبکههای اجتماعی پیچید و نگرانیهایی را در میان ساکنان ایجاد کرد. اما مقامات رسمی به سرعت وارد عمل شدند تا واقعیت ماجرا را روشن کنند. رضا آقاعلیخانی، فرماندار شهرستان رباطکریم، در گفتوگویی با خبرگزاری تسنیم، به صراحت هرگونه رخداد امنیتی یا نظامی در این مناطق را قویاً تکذیب کرد. وی با تأکید بر آرام بودن کامل شرایط گفت: «هیچ مشکل امنیتی یا نظامی در سطح شهرستان گزارش نشده و وضعیت کاملاً تحت کنترل است.» این اظهارات، تلاشی مستقیم برای خنثی کردن موج نگرانیهای ایجادشده بود.
فرماندار رباطکریم در توضیح علت اصلی دود مشاهدهشده، به یک دلیل طبیعی اشاره کرد: «آتشسوزی نیزارهای حاشیه رودخانه شور.» به گفته وی، با توجه به فصل زمستان و خشک شدن پوشش گیاهی، این مناطق مستعد حریق هستند. آقاعلیخانی اظهار داشت که این آتشسوزی به احتمال زیاد ناشی از بیاحتیاطی افراد، از جمله شکارچیان یا رهگذران بوده است. او از اعزام سریع نیروهای آتشنشانی و مهار به موقع حریق خبر داد. وی در پایان با انتقاد از ضعف نظارت در مبادی ورودی رودخانه از استانهای همجوار، از شهروندان خواست فقط به منابع رسمی اخبار اعتماد کنند و در دام شایعات بیاساس نیفتند. این رویداد بار دیگر نشان میدهد چگونه یک پدیده طبیعی میتواند در فضای پرتنش مجازی، به سرعت به یک بحران اطلاعاتی تبدیل شود. این گزارش به تحلیل ابعاد این شایعه و واکنش رسمی به آن میپردازد.
بررسی یک شایعه؛ از دود تا «انفجار امنیتی»
این مورد، نمونه کلاسیک شکلگیری و گسترش یک شایعه در عصر رسانههای اجتماعی است.
- مرحله اول: مشاهده یک پدیده غیرعادی (دود غلیظ).
- مرحله دوم: کمبود اطلاعات رسمی سریع که خلاء اطلاعاتی ایجاد میکند.
- مرحله سوم: پر کردن خلاء با حدسها و گمانهزنیها توسط کاربران.
- در فضای روانی ایران که به اخبار امنیتی حساس است، نخستین حدس معمولاً به سمت «حادثه امنیتی» یا «انفجار» میرود.
- مرحله چهارم: تولید و انتشار محتوای کاربران (UGC) مانند عکس و فیلم از دود، بدون ارائه توضیح. این محتواها که از زوایای مختلف گرفته میشوند، به سرعت در کانالهای خبری غیررسمی و شبکههای اجتماعی پخش میشوند. مرحله پنجم: چرخش شایعه در اکوسیستم اطلاعاتی مخالف، جایی که ادعاها اغلب با قطعیت بیشتری بیان و گاه با تحلیلهای سیاسی همراه میشود. سرعت این چرخه، بسیار بیشتر از سرعت توضیحرسانی رسمی است.
تحلیل توضیح رسمی؛ منطقی بودن و نقاط قابل تأمل
توضیح فرماندار مبنی بر «آتشسوزی نیزارهای خشک رودخانه شور» از نظر اقلیمی و جغرافیایی کاملاً منطقی است. رودخانه شور در غرب تهران، دارای پوشش گیاهی نیزار است که در زمستان خشک و بسیار مستعد آتشسوزی است. بیاحتیاطی شکارچیان یا رهگذران نیز از دلایل متعارف چنین حوادثی محسوب میشود.
نقاط قوت واکنش رسمی
۱. سرعت نسبی: پاسخ در چارچوب سیستم اداری ایران نسبتاً سریع بود.
۲. صراحت: تکذیب قاطع و بدون ابهام.
۳. ارائه توضیح جایگزین: تنها به تکذیق اکتفا نکرده، بلکه علت محتمل را ارائه داده است.
۴. ارجاع به منبع ملموس: اشاره به رودخانه شور و نیزارها، توضیح را عینی میکند.
نکته قابل تأمل: انتقاد فرماندار از «ضعف نظارت در مبادی ورودی رودخانه از استانهای همجوار» جالب است. این اظهارات به طور غیرمستقیم میتواند نشاندهنده آن باشد که ممکن است منشأ حریق (یا حتی عاملان آن) از خارج از محدوده تحت مدیریت مستقیم وی بوده باشد. این امر، هماهنگی بیناستانی برای مدیریت این گونه حوادث را به چالش میکشد.
بستر اجتماعی-روانشناختی پذیرش شایعات امنیتی
چرا جامعه ایرانی به سرعت به سمت تفسیر «امنیتی» از یک دود معمولی میرود؟
- اولاً، تجربه تاریخی: مردم ایران در دهههای اخیر شاهد حوادث امنیتی متعدد (ترور، انفجار، خرابکاری) بودهاند. این تجربه، یک حساسیت و آمادگی ذهنی ایجاد کرده است.
- ثانیاً، فضای پرتنش منطقهای و بینالمللی: تهدیدات علیه تأسیسات ایران و تنش با اسرائیل، باعث میشود هر پدیده غیرعادی در ابتدا از این منظر دیده شود.
- ثالثاً، بیاعتمادی به توضیحات رسمی در برخی موارد: در گذشته، گاه توضیحات اولیه درباره برخی حوادث (مانند سقوط هواپیما یا انفجارها) با روایتهای نهایی متفاوت بوده است.
این امر میتواند به یک شکاف اعتماد دامن زده باشد، حتی اگر توضیح جدید کاملاً منطقی باشد. رابعاً، جذابیت دراماتیک: یک «حادثه امنیتی» از نظر روانی جذابتر و هیجانانگیزتر از یک «آتشسوزی نیزار» است و بنابراین سریعتر منتشر میشود.
نقش رسانههای رسمی و غیررسمی در مدیریت بحران اطلاعاتی
واکنش خبرگزاری تسنیم (به عنوان یک رسنده نزدیک به نهادهای امنیتی) در انتشار سریع توضیح فرماندار، نقشی کلیدی در کنترل شایعه داشت. تسنیم با دادن اولویت به خبر تکذیب، سعی کرد روایت رسمی را به کانون توجه بازگرداند. در مقابل، شبکههای اجتماعی و کانالهای تلگرامی بودند که ابتدا شایعه را دامن زدند. نکته مهم اینجاست که در چنین مواردی، حتی اگر قصد اولیه شایعهپراکنی نباشد، سرعت انتشار در این فضاها آنقدر بالاست که قبل از هر توضیح رسمی، شایعه به صورت یک «واقعیت مجازی» درمیآید. راهکار مؤثر، ایجاد سامانههای هشدار و اطلاعرسانی رسمی بسیار سریع (مثلاً از طریق پیامک منطقهای) است تا به محض وقوع پدیدهای غیرعادی، توضیح مختصر و مکانمند به شهروندان همان منطقه ارسال شود. این کار خلاء اطلاعاتی اولیه را پر میکند.
درسهایی برای آینده؛ چگونه باید با شایعات برخورد کرد؟
این رویداد چند درس مهم برای مدیریت اطلاعات در بحران دارد:
۱. سرعت، کلید است
تأخیر در توضیحرسانی رسمی، فضای کاملی برای رشد شایعه ایجاد میکند. نهادهای محلی (شهرداری، فرمانداری) باید پروتکل واکنش سریع اطلاعاتی داشته باشند.
۲. شفافیت و ارائه جزئیات ملموس
تکذیق خشک و خالی کافی نیست. مانند این مورد، ارائه یک توضیح جایگزین قابل تصور و منطقی («آتشسوزی نیزار به دلیل خشکی و بیاحتیاطی») به قانع کردن مردم کمک زیادی میکند. حتی انتشار یک عکس از محل حریق میتواند مؤثر باشد.
۳. استفاده از ظرفیت رسانههای محلی و شناختهشده
شهروندان به رسانهای که میشناسند (مثل تسنیم در این مورد) بیشتر اعتماد میکنند تا به بیانیه خشک یک سایت ناشناس.
۴. آموزش سواد رسانهای به شهروندان
تبلیغ این فرهنگ که در مواجهه با اخبار حساس، ابتدا منابع رسمی محلی (فرمانداری، استانداری، آتشنشانی) را چک کنند، نه کانالهای ناشناس.
۵. پیگیری حقوقی در موارد مشخص
اگر شواهدی از شایعهپراکنی عمدی با هدف ایجاد رعب و وحشت وجود دارد، باید با عاملان آن برخورد قانونی شود. این امر اثر بازدارندگی دارد.
جمعبندی
حادثه دود پرند و رباطکریم، یک آزمون مدیریت اطلاعات عمومی بود. پاسخ رسمی، اگرچه دیر نبود، اما نشان داد که شایعات در فضای مجازی با سرعت نور حرکت میکنند. کلید موفقیت، ترکیب سرعت در توضیحرسانی، شفافیت، ارائه اطلاعات ملموس و تقویت اعتماد به نهادهای محلی است. در عصر حاضر، هر دودی ممکن است به «دود جنگ» تعبیر شود، و مهار این آتش، بیش از هر چیز به مهارت در ارتباطات شفاف و سریع بستگی دارد.