آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
خبری مهم و تازه از دنیای یارانهها به گوش میرسد. وزیر رفاه در اظهاراتی تکاندهنده، از تغییر اساسی در نظام پرداخت یارانه نقدی خبر داد. از دیماه امسال، دهکبندی دیگر ملاک حذف یا دریافت یارانه نخواهد بود و معیارهای جدیدی جایگزین آن میشود. احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، با اعلام این خبر، جزئیات معیارهای جدید را تشریح کرد. بر اساس این معیارها، افرادی که دارای واحد مسکونی با ارزش بالای ۵۰ میلیارد تومان، خودروی با ارزش بالای ۵ میلیارد تومان و یا سطح درآمدی مصوب در آییننامه هیئت وزیران باشند، از دریافت یارانه نقدی حذف خواهند شد. این تغییر رویکرد، یک تحول اساسی در نظام هدفمندی یارانهها محسوب میشود. تا پیش از این، دهکبندی خانوارها بر اساس دادههای اقتصادی و درآمدی، مبنای پرداخت یارانه بود. اما این روش همواره با انتقاداتی از جمله عدم دقت و وجود خطا مواجه بود.
وزیر رفاه تأکید کرد که معیارهای جدید، شفافتر و عینیتر هستند. داراییهایی مانند مسکن و خودرو، به راحتی قابل ردیابی و راستیآزمایی هستند و احتمال خطا در آنها بسیار کمتر از دهکبندی بر اساس درآمدهای اظهارنشده است. نکته مهم دیگر در این طرح، امکان اعتراض برای افرادی است که به اشتباه از یارانه حذف شدهاند. وزیر رفاه گفت: «اگر فردی اظهار کند که این ملاکها را ندارد، بر اساس اظهار خودش میپذیریم که یارانه سالهای قبل را پرداخت کنیم.» این بند، نشاندهنده رویکرد انعطافپذیر دولت در اجرای این طرح است. البته هنوز جزئیات دقیق بند سوم (سطح درآمدی مصوب) اعلام نشده است. خبرنگاران آسیانیوز ایران در تلاش هستند تا به محض دریافت اطلاعات تکمیلی در این خصوص، آن را منتشر کنند. این تغییر، میتواند پیامدهای گستردهای برای میلیونها خانوار ایرانی داشته باشد. بسیاری از افرادی که تا پیش از این مشمول یارانه بودند، ممکن است با این معیارهای جدید از فهرست حذف شوند و بالعکس.
تحلیل علت تغییر رویکرد از دهکبندی به داراییهای عینی
نظام دهکبندی که تا پیش از این مبنای پرداخت یارانه بود، همواره با چالشهای جدی مواجه بود. دادههای درآمدی بسیاری از خانوارها به روز نبود و بسیاری از افراد، درآمد واقعی خود را اظهار نمیکردند. این امر، به توزیع ناعادلانه یارانه و پرداخت به افراد غیرنیازمند منجر شده بود. معیارهای جدید، مبتنی بر داراییهای عینی و قابل ردیابی مانند مسکن و خودرو هستند. این داراییها در سامانههای دولتی ثبت میشوند و به راحتی قابل راستیآزمایی هستند. بنابراین، احتمال خطا و تقلب در این روش به شدت کاهش مییابد. هدف دولت از این تغییر، هدفمندسازی هرچه بیشتر یارانهها و رساندن آن به دست نیازمندان واقعی است. با حذف افراد پردرآمد و دارای داراییهای بالا، منابع بیشتری برای حمایت از اقشار آسیبپذیر آزاد خواهد شد.
معیارهای جدید و دلالتهای آن
ارزش ۵۰ میلیارد تومان برای مسکن و ۵ میلیارد تومان برای خودرو، ارقام بسیار بالایی هستند. این بدان معناست که تنها افرادی که در زمره ثروتمندترین اقشار جامعه هستند، مشمول حذف از یارانه خواهند شد. این رویکرد، با هدف عدالت اجتماعی همخوانی دارد. با این حال، اجرای این معیارها نیازمند اطلاعات دقیق و بهروز از ارزش املاک و خودروهاست. ارزش مسکن در نقاط مختلف کشور بسیار متفاوت است. یک واحد ۵۰ میلیاردی در تهران، با یک ویلا در شمال کشور، قابل مقایسه نیست. باید سازوکاری برای ارزشگذاری دقیق این داراییها در نظر گرفته شود. بند سوم (سطح درآمدی مصوب) نیز بسیار مهم است. تعیین این سطح، نیازمند کار کارشناسی دقیق و در نظر گرفتن شرایط اقتصادی کشور است. اگر این سطح خیلی پایین تعیین شود، بسیاری از اقشار متوسط نیز از یارانه حذف خواهند شد که میتواند به نارضایتی اجتماعی منجر شود.
امکان اعتراض و تأکید بر اظهارنامه فردی
نکته مثبت این طرح، پیشبینی امکان اعتراض برای افرادی است که به اشتباه حذف شدهاند. وزیر رفاه تأکید کرده است که اگر فردی اظهار کند که ملاکها را ندارد، بر اساس اظهار خودش، یارانه سالهای قبل به او پرداخت خواهد شد. این بند، نشاندهنده رویکرد انعطافپذیر دولت و پذیرش احتمال خطا در دادههاست. این اعتماد به اظهارنامه فردی، میتواند به کاهش تنشها و نارضایتیها کمک کند. اما برای اجرای این بند، باید سازوکاری شفاف و ساده برای ثبت اظهارنامهها و رسیدگی به آنها در نظر گرفته شود. همچنین، باید تدابیری برای جلوگیری از سوءاستفاده و ارائه اطلاعات نادرست توسط برخی افراد اندیشیده شود.
چالشهای پیش روی اجرای طرح
اجرای این طرح با چالشهای متعددی مواجه خواهد بود.
- نخستین چالش، دسترسی به دادههای دقیق و بهروز از ارزش املاک و خودروهاست. سامانههای موجود ممکن است برای این منظور کافی نباشند و نیاز به بهروزرسانی و یکپارچهسازی داشته باشند.
- چالش دوم، تعیین سطح درآمدی مصوب است. این سطح باید به گونهای تعیین شود که هم از حذف اقشار نیازمند جلوگیری کند و هم افراد پردرآمد را هدف قرار دهد. این یک تصمیم سیاسی-اقتصادی حساس است.
- چالش سوم، مدیریت اعتراضات و اظهارنامههاست. با توجه به تعداد بالای یارانهبگیران (حدود ۸۰ میلیون نفر)، ممکن است حجم اعتراضات بسیار زیاد باشد و دستگاههای مسئول را با مشکل مواجه کند.
پیامدهای طرح بر معیشت مردم و عدالت اجتماعی
هدف نهایی این طرح، افزایش عدالت اجتماعی و رساندن یارانه به دست نیازمندان واقعی است. اگر این طرح به درستی اجرا شود، میتواند گام مهمی در این جهت باشد. منابع آزاد شده از محل حذف افراد پردرآمد، میتواند صرف افزایش مبلغ یارانه نیازمندان یا اجرای طرحهای حمایتی دیگر شود. با این حال، اجرای نادرست این طرح میتواند به نتیجه معکوس منجر شود. اگر افراد نیازمند به اشتباه از یارانه حذف شوند، فشار معیشتی بر آنها افزایش خواهد یافت و نارضایتی اجتماعی را به دنبال خواهد داشت. بنابراین، موفقیت این طرح در گرو اجرای دقیق، شفاف و عادلانه آن است. دولت باید با اطلاعرسانی گسترده و آموزش مردم، آنها را از جزییات طرح آگاه کند و سازوکاری آسان برای اعتراض و پیگیری فراهم نماید. وزیر رفاه از تغییر اساسی در نظام پرداخت یارانه نقدی خبر داد. از دیماه، دهکبندی کنار میرود و مالکان خانههای بالای ۵۰ میلیارد و خودروهای بالای ۵ میلیارد از یارانه حذف میشوند. امکان اعتراض با اظهارنامه فردی.