آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
روابط ایران و ژاپن، که همواره به عنوان دو کشور دارای تعاملات تاریخی و اقتصادی شناخته میشوند، با یک چالش جدید و غیرمنتظره مواجه شده است. خبر بازداشت شینوسوکه کاواشیما، رئیس دفتر تهران شبکه تلویزیونی دولتی NHK ژاپن، به سرعت در رسانههای دو کشور پیچید و موجی از ابهام و پرسش را ایجاد کرد. این روزنامهنگار با سابقه که سالها در ایران فعالیت داشته، اکنون در زندان اوین به سر میبرد. بر اساس گزارشهای منتشرشده، کاواشیما در تاریخ ۲۰ ژانویه (۳۰ دیماه) بازداشت شده است. این بازداشت حدود ۳۷ روز پیش رخ داده، اما خبر آن تاکنون محرمانه باقی مانده بود. دلیل این تأخیر در اعلام خبر، احتمالاً تلاش دولت ژاپن برای پیگیری دیپلماتیک و محرمانه موضوع بوده است. سخنگوی دولت ژاپن، ماسانائو اوزاکی، در نشست خبری خود ضمن تأیید بازداشت یک شهروند ژاپنی، به دلیل "حساسیت موضوع" از ارائه جزئیات خودداری کرده بود.
زندان اوین که نام آن با این خبر گره خورده است، یکی از شناختهشدهترین زندانهای ایران است. این زندان در شمال تهران واقع شده و عمدتاً محل نگهداری متهمان امنیتی، سیاسی و برخی زندانیان خارجی است. انتقال یک روزنامهنگار خارجی به این زندان، نشاندهنده حساسیت مقامات قضائی نسبت به پرونده وی است. شبکه NHK ژاپن (شرکت پخش عمومی ژاپن) یکی از معتبرترین و بزرگترین رسانههای آسیا و جهان محسوب میشود. این شبکه به عنوان رسانه ملی ژاپن، دارای استانداردهای بالای حرفهای است و خبرنگاران آن عمدتاً با پوششهای بیطرفانه و دقیق شناخته میشوند. حضور کاواشیما در تهران به عنوان رئیس دفتر، نشاندهنده اهمیت ایران برای این رسانه ژاپنی است. دولت ژاپن اعلام کرده است که از طریق کانالهای دیپلماتیک و با رعایت قوانین بینالمللی، موضوع را پیگیری میکند. حق ملاقات کنسولی برای شهروندان بازداشتشده در کشورهای دیگر، یکی از اصول مسلم حقوق بینالملل است. انتظار میرود مقامات ایرانی به این درخواست پاسخ مثبت دهند و امکان دیدار نمایندگان کنسولی ژاپن با کاواشیما را فراهم کنند. اما هنوز مهمترین پرسش بدون پاسخ مانده است: دلیل بازداشت این روزنامهنگار ژاپنی چیست؟ برخی منابع غیررسمی از "فعالیتهای مغایر با امنیت ملی" به عنوان اتهام احتمالی نام بردهاند، اما این موضوع تأیید نشده است. برخی تحلیلگران نیز این بازداشت را به تنشهای پنهان در روابط دو کشور یا حساسیتهای داخلی ایران نسبت به پوشش رسانههای خارجی مرتبط میدانند. این رویداد در شرایطی رخ میدهد که روابط ایران و ژاپن در سالهای اخیر فراز و نشیبهای متعددی را پشت سر گذاشته است. ژاپن یکی از خریداران سنتی نفت ایران بود و روابط اقتصادی دو کشور همواره از اهمیت ویژهای برخوردار بوده است. با این حال، تحریمهای آمریکا علیه ایران، این روابط را تحت تأثیر قرار داده است. حالا این پرونده جدید میتواند بر روابط دو کشور سایه بیندازد. جامعه روزنامهنگاری ایران و ژاپن نیز این خبر را با نگرانی دنبال میکند. فعالان رسانهای در هر دو کشور خواستار شفافسازی سریع درباره این پرونده و رعایت حقوق حرفهای روزنامهنگاران هستند. باید دید که آیا مقامات ایرانی به زودی در این باره اظهارنظر خواهند کرد یا اینکه این پرونده همچنان در هالهای از ابهام باقی خواهد ماند.
ابعاد بینالمللی بازداشت یک روزنامهنگار خارجی
بازداشت یک روزنامهنگار خارجی در ایران، ابعاد حقوقی پیچیدهای دارد که فراتر از قوانین داخلی ایران است. کنوانسیون وین در مورد روابط کنسولی (۱۹۶۳)، که ایران نیز به آن پیوسته است، حقوق مشخصی را برای اتباع خارجی بازداشتشده پیشبینی میکند. بر اساس ماده ۳۶ این کنوانسیون، مقامات محلی موظفند بدون تأخیر، بازداشت یک تبعه خارجی را به کنسولگری کشور متبوع وی اطلاع دهند و امکان ملاقات با وی را فراهم کنند. در مورد پرونده کاواشیما، پرسش مهم این است که آیا مقامات ایرانی این تعهدات را انجام دادهاند؟ سخنگوی دولت ژاپن از بازداشت یک شهروند خود در ۳۰ دی خبر داده است، یعنی حدود ۳۷ روز پیش. اگر اطلاعرسانی به کنسولگری ژاپن با تأخیر انجام شده باشد یا هنوز ملاقات کنسولی میسر نشده باشد، این میتواند به عنوان نقض تعهدات بینالمللی ایران تلقی شود. علاوه بر این، آزادی بیان و حقوق روزنامهنگاران در میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶) به رسمیت شناخته شده است. ایران این میثاق را امضا کرده است. هرگونه محدودیت بر فعالیت روزنامهنگاران باید بر اساس قانون و با رعایت اصول ضروری در یک جامعه دموکراتیک باشد. اگر بازداشت کاواشیما ناشی از فعالیتهای حرفهای او باشد، این میتواند به عنوان نقض حقوق بینالملل مطرح شود.
جایگاه NHK و بازتاب بازداشت در رسانههای جهان
شبکه NHK ژاپن یک رسانه دولتی نیست، بلکه یک "شرکت پخش عمومی" است که با بودجه عمومی اداره میشود اما استقلال تحریریه دارد. این شبکه به عنوان یکی از موثقترین رسانههای آسیا شناخته میشود و خبرنگاران آن به دقت و انصاف در پوشش اخبار مشهورند. بازداشت رئیس دفتر تهران این شبکه، بازتاب گستردهای در رسانههای جهان خواهد داشت. رسانههای بینالمللی معمولاً چنین رویدادهایی را در چارچوب "آزادی مطبوعات" تحلیل میکنند. گزارشگران بدون مرز و دیگر نهادهای ناظر بر آزادی رسانهها، احتمالاً به این موضوع واکنش نشان خواهند داد و آن را به عنوان نمونهای از محدودیتهای رسانهای در ایران معرفی خواهند کرد. این میتواند بر تصویر بینالمللی ایران تأثیر منفی بگذارد. پوشش خبری این رویداد در خود ژاپن نیز اهمیت دارد. افکار عمومی ژاپن معمولاً نسبت به سرنوشت شهروندان خود در خارج از کشور حساس است. رسانههای ژاپنی به طور گسترده این خبر را پوشش خواهند داد و احتمالاً از دولت خود میخواهند که پیگیری جدی برای آزادی کاواشیما انجام دهد. این فشار داخلی میتواند دولت ژاپن را به واکنش سختتری وادار کند.
تأثیر بر روابط ایران و ژاپن
روابط ایران و ژاپن همواره بر پایه احترام متقابل و منافع اقتصادی بنا شده است. ژاپن به عنوان سومین اقتصاد بزرگ جهان، همواره یکی از شرکای تجاری مهم ایران بوده است. با این حال، تحریمهای آمریکا علیه ایران، روابط اقتصادی دو کشور را به شدت محدود کرده است. با وجود این، ژاپن همواره سعی کرده است کانالهای دیپلماتیک خود با ایران را باز نگه دارد. بازداشت یک روزنامهنگار ژاپنی، این روابط نسبتاً باثبات را با چالش مواجه میکند. دولت ژاپن تحت فشار افکار عمومی داخلی و رسانهها، احتمالاً دیپلماسی فعالتری برای آزادی کاواشیما به کار خواهد گرفت. این میشود به افزایش تنشهای دیپلماتیک بین دو کشور منجر شود. ژاپن ممکن است از ابزارهای دیپلماتیک خود مانند احضار کاردار ایران یا ابراز اعتراض رسمی استفاده کند. از سوی دیگر، ایران نیز به روابط خود با ژاپن اهمیت میدهد. ژاپن یکی از معدود کشورهای توسعهیافته است که روابط نسبتاً متعادلی با ایران دارد. تنش در این روابط به نفع هیچ یک از دو کشور نیست. بنابراین، احتمالاً دو طرف تلاش خواهند کرد این پرونده را از طریق کانالهای دیپلماتیک و بدون هیاهوی رسانهای حل و فصل کنند.
چرا یک روزنامهنگار ژاپنی بازداشت میشود؟
برای تحلیل انگیزههای احتمالی بازداشت کاواشیما، باید چند سناریو را بررسی کرد:
- سناریوی نخست، فعالیتهای حرفهای و پوششهای خبری اوست. ممکن است گزارشی که او تهیه کرده یا مصاحبهای که انجام داده، از دید مقامات ایران "حساسیتبرانگیز" تلقی شده باشد. در سالهای اخیر، برخی خبرنگاران خارجی به اتهام "اقدام علیه امنیت ملی" بازداشت شدهاند.
- سناریوی دوم، ارتباط با منابع خبری است. روزنامهنگاران خارجی در ایران برای انجام کار خود با منابع مختلفی در تماس هستند. ممکن است یکی از این منابع در زمره افراد "ممنوعالتماس" یا دارای پرونده امنیتی بوده باشد و ارتباط با وی برای کاواشیما مشکلساز شده است.
- سناریوی سوم، مسائل فراحرفهای است. گاهی بازداشت خبرنگاران خارجی به دلیل فشارهای خارج از کشور یا به عنوان "اهرم فشار" در مذاکرات دیپلماتیک صورت میگیرد. ایران در گذشته چنین رویههایی داشته است. باید دید که آیا این پرونده با مسائل دیگر مانند مذاکرات هستهای یا تحریمها مرتبط است یا خیر.
سناریوهای پیش رو
برای آینده این پرونده، چند سناریو قابل تصور است:
- سناریوی نخست، آزادی سریع کاواشیما از طریق پیگیریهای دیپلماتیک است. اگر مقامات ایرانی به این نتیجه برسند که ادامه بازداشت وی به روابط دو کشور آسیب میزند و اتهامات جدی متوجه او نیست، ممکن است با درخواست دولت ژاپن موافقت کرده و وی را آزاد کنند.
- سناریوی دوم، طولانی شدن روند قضائی و برگزاری محاکمه است. اگر اتهامات علیه کاواشیما جدی باشد، ممکن است پرونده او به دادگاه کشیده شود. در این صورت، ماهها یا حتی سالها طول خواهد کشید تا تکلیف نهایی روشن شود. این سناریو برای روابط دو کشور بسیار مضر خواهد بود.
- سناریوی سوم، تبدیل شدن این پرونده به یک بحران دیپلماتیک است. اگر ژاپن احساس کند که حقوق شهروندش رعایت نشده و پیگیریهایش بینتیجه مانده است، ممکن است دست به اقدامات متقابل بزند. این اقدامات میتواند از احضار سفیر و ابراز اعتراض رسمی تا کاهش سطح روابط دیپلماتیک و اعمال محدودیتها علیه مقامات ایرانی متغیر باشد. این سناریو بدترین حالت ممکن است که هیچ یک از دو طرف خواهان آن نیستند.