آسیانیوز ایران؛ سرویس افغانستان:
سکوت عصرگاهی کرج، روز سهشنبه ۵ اسفند ۱۴۰۴ با صدای چند گلوله شکسته شد. در یکی از خیابانهای این کلانشهر پرجمعیت، یک نماینده سابق پارلمان افغانستان از ولایت غور هدف حمله مسلحانه ناشناسان قرار گرفت. دو گلوله به پیکر او نشست و نقش بر زمینش کرد. مهاجمان که ظاهراً از پیش برنامهریزی کرده بودند، بلافاصله از محل گریختند و او را در میان جمعیتی هراسان تنها گذاشتند. خبر این سوءقصد به سرعت در رسانههای افغانستان و ایران پیچید. منابع آگاه که خواستند نامشان فاش نشود، از وخامت وضعیت این نماینده سابق خبر دادند و اعلام کردند که وی به یکی از بیمارستانهای کرج منتقل شده است. تلاش تیم پزشکی برای نجات جان او همچنان ادامه دارد، اما گزارشها حاکی از شدت جراحات وارده است. هویت دقیق این نماینده سابق هنوز به طور رسمی اعلام نشده است. بر اساس اطلاعات اولیه، او نماینده ولایت غور در دورههای پیشین پارلمان افغانستان بوده است. ولایت غور در مرکز افغانستان و از مناطق کمتر توسعهیافته این کشور است که عمدتاً اقوام تاجیک و هزاره در آن سکونت دارند. این نماینده پس از تحولات سیاسی افغانستان در سال ۲۰۲۱، به ایران مهاجرت کرده و در کرج ساکن شده بود.
انگیزه این سوءقصد همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. هیچ فرد یا گروهی تاکنون مسئولیت این حمله را بر عهده نگرفته است. تحلیلگران چند سناریوی احتمالی را مطرح میکنند: اختلافات داخلی میان گروههای افغانستانی، ترورهای هدفمند توسط عوامل خارجی، یا حتی انگیزههای شخصی. اما تا روشن شدن نتایج تحقیقات، هیچ یک از این فرضیهها قابل تأیید نیست. کرج در سالهای اخیر به یکی از مقاصد اصلی مهاجران افغانستانی در ایران تبدیل شده است. نزدیکی به تهران، وجود مشاغل متعدد و شبکه گسترده مهاجران پیشین، دلایل اصلی این انتخاب است. جمعیت قابل توجه افغانستانیها در کرج، این شهر را به محلی برای تعاملات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی میان مهاجران تبدیل کرده است. به همین دلیل، وقوع چنین حوادثی در این شهر میتواند بازتابهای گستردهای داشته باشد. تحولات افغانستان در سالهای اخیر، موج بزرگی از مهاجرت سیاسیون، نظامیان و فعالان مدنی این کشور را به همراه داشته است. بسیاری از نمایندگان سابق پارلمان، وزرا و فرماندهان نظامی پیشین، راهی کشورهای همسایه از جمله ایران شدهاند. این افراد گاهی با خود اختلافات و درگیریهای سیاسی را نیز به همراه میآورند که میتواند به تنشهایی در کشورهای میزبان منجر شود.
هنوز مقامات ایرانی به طور رسمی به این حادثه واکنش نشان ندادهاند. نیروی انتظامی استان البرز احتمالاً تحقیقات خود را برای شناسایی عاملان این سوءقصد آغاز کرده است. امنیت شهروندان خارجی مقیم ایران همواره یکی از دغدغههای مهم مسئولان بوده و وقوع چنین حوادثی میتواند حساسیتهای ویژهای ایجاد کند. جامعه مهاجران افغانستانی در ایران با نگرانی این حادثه را دنبال میکند. بسیاری از آنها که خود به دلیل ناامنی و جنگ کشورشان را ترک کردهاند، اکنون نگران تکرار این ناامنی در کشور میزبان هستند. باید دید که تحقیقات پلیس به چه نتایجی خواهد رسید و آیا عاملان این سوءقصد مرموز شناسایی و دستگیر خواهند شد یا خیر.
ولایت غور و اهمیت آن در تحولات افغانستان
ولایت غور در مرکز افغانستان، یکی از مناطق کمتر شناختهشده اما استراتژیک این کشور است. این ولایت عمدتاً کوهستانی و کمتر توسعهیافته است و ساکنان آن بیشتر به اقوام تاجیک و هزاره تعلق دارند. غور در طول تاریخ افغانستان، همواره به عنوان یک منطقه مهم در تحولات سیاسی و نظامی این کشور نقش داشته است. در سالهای اخیر، این ولایت صحنه درگیریهای متعددی میان گروههای مختلف بوده است. نماینده سابق ولایت غور که هدف این سوءقصد قرار گرفته، احتمالاً در تحولات این منطقه نقش داشته است. شناخت موقعیت جغرافیایی و قومی این ولایت میتواند به درک بهتر انگیزههای احتمالی مهاجمان کمک کند. در افغانستان، نمایندگان پارلمان معمولاً از پشتوانه قومی و قبیلهای برخوردارند و گاهی اختلافات محلی میتواند به درگیریهای جدی منجر شود. با سقوط دولت پیشین افغانستان در سال ۲۰۲۱، بسیاری از نمایندگان پارلمان مجبور به ترک کشور شدند. این افراد اکنون در کشورهای مختلفی از جمله ایران، پاکستان، ترکیه و کشورهای اروپایی پراکنده شدهاند. این پراکندگی، گاهی باعث تسری اختلافات سیاسی به خارج از مرزهای افغانستان میشود. رویداد کرج میتواند نمونهای از این پدیده باشد.
ابعاد سوءقصد و چالشهای پیشروی مقامات ایرانی
سوءقصد به یک شخصیت سیاسی خارجی در خاک ایران، ابعاد امنیتی پیچیدهای دارد.
- اولاً، این حادثه نشاندهنده وجود شکافهای امنیتی در حفاظت از اتباع خارجی مقیم ایران است. هرچند که ممکن است این نماینده سابق تحت حفاظت ویژه نبوده، اما وقوع چنین حوادثی همواره برای دستگاههای امنیتی چالشبرانگیز است.
- ثانیاً، هویت مهاجمان میتواند طیف وسیعی از گروهها را در بر بگیرد. از عوامل داخلی افغانستان (گروههای رقیب یا مخالفان سیاسی) تا گروههای فراملی (مانند داعش یا شبکههای تروریستی) و حتی عوامل خارجی که ممکن است به دنبال ایجاد تنش در روابط ایران و افغانستان باشند. شناسایی دقیق عاملان، نیازمند تحقیقات گسترده و همکاری با نهادهای امنیتی افغانستان است.
- ثالثاً، واکنش مقامات ایرانی به این حادثه از اهمیت بالایی برخوردار است. از یک سو، باید امنیت شهروندان افغانستانی مقیم ایران تضمین شود تا از ایجاد نگرانی و وحشت در این جامعه جلوگیری به عمل آید. از سوی دیگر، نباید اجازه داد که چنین حوادثی به روابط دو کشور آسیب بزند. ایران و افغانستان روابط تاریخی و عمیقی دارند و حفظ این روابط برای هر دو طرف حیاتی است.
جامعه مهاجران افغانستانی در ایران و چالشهای امنیتی
جامعه مهاجران افغانستانی در ایران، یکی از بزرگترین جوامع مهاجر در منطقه است. این جامعه شامل گروههای مختلف قومی، زبانی و سیاسی است که هر یک دغدغهها و چالشهای خاص خود را دارند. بسیاری از این مهاجران به دلیل جنگ و ناامنی کشورشان را ترک کردهاند و اکنون در ایران به دنبال زندگی آرام و امن هستند. وقوع حوادث امنیتی مانند سوءقصد به یک شخصیت سیاسی افغانستانی، میتواند آرامش این جامعه را بر هم بزند. نگرانی از گسترش خشونتهای سیاسی به داخل ایران و تأثیر آن بر زندگی روزمره، یکی از دغدغههای اصلی مهاجران است. این نگرانی میتواند به کاهش اعتماد به امنیت در ایران و حتی مهاجرت مجدد برخی از آنها منجر شود. از سوی دیگر، جامعه مهاجران افغانستانی در ایران، خود دارای ساختارهای اجتماعی و سیاسی پیچیدهای است. برخی از این ساختارها بازتابنده تحولات سیاسی افغانستان هستند و گاهی اختلافات سیاسی در داخل این جامعه نیز بازتولید میشود. مدیریت این اختلافات و جلوگیری از خشونت، نیازمند توجه ویژه مسئولان و رهبران اجتماعی هر دو کشور است.
وضعیت حقوقی پناهندگان و مهاجران افغانستانی در ایران
مهاجران افغانستانی در ایران دارای وضعیت حقوقی متنوعی هستند. برخی از آنها دارای کارت آمایش (پناهندگی) هستند، برخی دیگر با ویزای موقت اقامت دارند و گروهی نیز به صورت غیرمجاز در ایران به سر میبرند. نماینده سابق پارلمان افغانستان احتمالاً دارای وضعیت اقامتی مشخصی بوده، اما جزئیات آن هنوز روشن نیست. از منظر حقوق بینالملل، دولت ایران موظف است از امنیت تمام افرادی که در خاک آن سکونت دارند، صرفنظر از تابعیت آنها، حفاظت کند. این تعهد در قوانین داخلی ایران نیز منعکس شده است. وقوع یک سوءقصد، تعهد دولت به تأمین امنیت را با چالش مواجه میکند و نیازمند پاسخگویی و جبران خسارت احتمالی است. همچنین، در صورت فوت این فرد یا تشدید جراحات، خانواده وی میتوانند از نظر قانونی پیگیر موضوع شوند. شناسایی عاملان، تعیین انگیزه و اثبات مسئولیت، فرآیندی پیچیده و زمانبر است که نیازمند همکاری نهادهای قضائی ایران و احتمالاً افغانستان خواهد بود.
پیامدهای احتمالی این رویداد برای روابط ایران و افغانستان
سوءقصد به یک نماینده سابق افغانستان در ایران، میتواند پیامدهای مختلفی برای روابط دو کشور داشته باشد.
- در سناریوی خوشبینانه، مقامات دو کشور با همکاری یکدیگر عاملان را شناسایی و دستگیر کرده و عدالت را اجرا میکنند. این همکاری میتواند به تقویت روابط امنیتی و سیاسی دو کشور منجر شود.
- در سناریوی بدبینانه، اگر تحقیقات به نتیجه نرسد یا اگر مشخص شود که مهاجمان با حمایتهای خارجی عمل کردهاند، ممکن است این حادثه به منبعی برای تنش میان دو کشور تبدیل شود. افغانستان ممکن است از ایران پاسخگویی بخواهد و ایران نیز ممکن است از عدم همکاری طرف افغانستانی در شناسایی عاملان گلایه کند.
- سناریوی سوم، استفاده ابزاری از این حادثه توسط گروههای معارض یا رسانههای خارجی است. این گروهها ممکن است با بزرگنمایی این رویداد، به دنبال ایجاد تصویری ناامن از ایران و تحت فشار قرار دادن جامعه مهاجران افغانستانی باشند. مقابله با این سناریو نیازمند اطلاعرسانی دقیق و شفاف از سوی مقامات هر دو کشور است.