آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
ظهر امروز، کاربران ایرانی فضای مجازی با صحنهای غیرمنتظره مواجه شدند. تلگرام، پیامرسانی که از اردیبهشت ۱۳۹۷ در ایران فیلتر شده و سالهاست تنها با فیلترشکن قابل دسترسی است، ناگهان برای دقایقی بدون هیچ مانعی در دسترس قرار گرفت. خبر به سرعت در تمام شبکههای اجتماعی پیچید و کاربران با شگفتی از این اتفاق میگفتند. اسکرینشاتها و ویدیوهای تأییدکننده اتصال مستقیم به تلگرام، در توییتر (ایکس)، اینستاگرام و حتی خود تلگرام دست به دست میشد. این دسترسی موقت، هر چند کوتاه، اما برای کاربرانی که سالها با دردسرهای فیلترشکن دست و پنجه نرم کردهاند، لحظهای شیرین و خاطرهانگیز بود. بسیاری از کاربران با لحنی طنزآمیز نوشتند: "تلگرام بدون فیلترشکن را یادم رفته بود چطوریه!" و برخی دیگر با کنایه به مسئولان، این رویداد را "اشتباه سهوی" یا "خطای انسانی" نامیدند. اما در پس این طنزها، یک پرسش جدی وجود داشت: بالاخره تکلیف تلگرام چه میشود؟
فیلترینگ تلگرام در ایران، یکی از پرحاشیهترین و بحثبرانگیزترین تصمیمات در حوزه فضای مجازی بوده است. این پیامرسان که زمانی بیش از ۴۰ میلیون کاربر ایرانی داشت، پس از اتهامهایی درباره عدم همکاری با تأمین امنیت ملی و همچنین اعتراضات سال ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷، در اردیبهشت ۱۳۹۷ توسط قوه قضائیه فیلتر شد. از آن زمان تاکنون، بحثهای موافق و مخالف بسیاری درباره این تصمیم مطرح شده است. موافقان فیلترینگ، دلایل امنیتی و جلوگیری از فعالیت گروهکهای تروریستی و معاند را دلیل اصلی این تصمیم میدانند. آنها معتقدند تلگرام به دلیل رمزنگاری و عدم همکاری با نهادهای امنیتی، به محلی امن برای فعالیتهای خرابکارانه تبدیل شده بود. مخالفان اما بر آزادی اطلاعات، حق دسترسی شهروندان به ارتباطات آسان و همچنین آسیبهای اقتصادی ناشی از فیلترینگ (به ویژه برای کسبوکارهای اینترنتی) تأکید دارند.
در این میان، اتفاقات امروز بار دیگر این بحث را زنده کرد. کاربران در شبکههای اجتماعی دو دسته شدند: گروهی آن را "رفع فیلتر آزمایشی" و نشانهای از تغییر رویکرد مسئولان دانستند و گروهی آن را صرفاً یک "اشکال فنی" در سامانه فیلترینگ تلقی کردند. واقعیت این است که تاکنون هیچیک از نهادهای مسئول مانند وزارت ارتباطات، دادستانی کل کشور یا کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه، در این باره اظهارنظری نکردهاند. نکته جالب توجه اینکه همزمان با این رویداد، برخی پیامرسانهای داخلی نیز با افت موقت همراه شدند. این همزمانی، گمانهزنیها درباره "خطای فنی سراسری" را تقویت کرد. برخی کارشناسان فنی معتقدند ممکن است اشکالی در زیرساختهای فیلترینگ کشور رخ داده باشد که به طور موقت باعث اختلال در فیلتر برخی سکوها شده است. این فرضیه با قطعیهای همزمان در سایر پلتفرمها تقویت میشود.
با این حال، جامعه کاربری ایران این اتفاق را به فال نیک گرفت و بار دیگر مطالبه خود برای بازنگری در سیاستهای فیلترینگ را تکرار کرد. هشتگهایی مانند #رفع_فیلتر_تلگرام و #اینترنت_ملی در شبکههای اجتماعی ترند شد. کسبوکارهایی که هنوز از کانالهای تلگرامی خود برای فروش و ارتباط با مشتریان استفاده میکنند، به ویژه از این اتفاق استقبال کردند و آرزوی دائمی شدن آن را داشتند. تا روشن شدن ابعاد این ماجرا، باید منتظر ماند و دید که آیا مقامات رسمی بالاخره در این باره توضیحی خواهند داد یا اینکه این رویداد نیز مانند بسیاری از اتفاقات مشابه، بدون پاسخ رسمی به تاریخ خواهد پیوست. آنچه مسلم است، این اتفاق کوتاه اما پرمعنا، بار دیگر نشان داد که تلگرام همچنان برای میلیونها ایرانی "خانه دوم" مجازی است و آرزوی بازگشت آن، در دل بسیاری زنده است.
خطای سامانه یا رفع فیلتر آزمایشی؟
برای تحلیل دقیق این رویداد، ابتدا باید به سراغ لایه فنی ماجرا برویم. فیلترینگ در ایران عمدتاً از طریق دو روش اعمال میشود: فیلتر DNS و فیلتر هوشمند (DPI). در روش اول، نام دامنه تلگرام (telegram.org و ...) در سرورهای DNS ایران مسدود میشود. در روش دوم، ترافیک شناساییشده تلگرام در لایه شبکه، مستقل از DNS، فیلتر میشود. دسترسی موقت امروز احتمالاً ناشی از اختلال در یکی از این دو سامانه بوده است. گزارشهای کاربران حاکی از آن است که دسترسی از طریق برخی اپراتورها (به ویژه همراه اول) بیشتر از سایرین ممکن بود. این موضوع میتواند نشاندهنده خطای نقطهای در تنظیمات برخی اپراتورها باشد. اگر اختلال در سامانه مرکزی فیلترینگ (DPI) رخ داده باشد، باید شاهد دسترسی از طریق تمام اپراتورها میبودیم. اما گزارشها حاکی از دسترسی محدودتر بود که احتمال خطای اپراتوری را تقویت میکند. سناریوی دیگر، "رفع فیلتر آزمایشی" است. گاهی نهادهای مسئول برای سنجش واکنش افکار عمومی یا انجام برخی آزمونهای فنی، به طور موقت و محدود، فیلتر یک سکو را برمیدارند. اما این سناریو با توجه به سکوت کامل مراجع رسمی، چندان محتمل به نظر نمیرسد. معمولاً چنین آزمونهایی با اطلاعرسانی قبلی یا حداقل با انتشار بیانیه پس از آزمون همراه است.
تلگرام و حافظه تاریخی کاربران ایرانی
تلگرام برای کاربران ایرانی، فراتر از یک پیامرسان ساده است. این پلتفرم از سال ۲۰۱۳ تا زمان فیلترینگ، به تدریج به مهمترین شبکه اجتماعی ایران تبدیل شد. کانالهای خبری، گروههای دوستی، کسبوکارهای اینترنتی، کلاسهای آموزشی و هزاران کاربرد دیگر، همگی در تلگرام شکل گرفتند. تلگرام به بخش جداییناپذیر زندگی روزمره میلیونها ایرانی تبدیل شده بود. فیلترینگ تلگرام در سال ۱۳۹۷، ضربه سنگینی به این اکوسیستم وارد کرد. کسبوکارهایی که تمام سرمایه خود را روی تلگرام گذاشته بودند، ناگهان با قطع ارتباط با مشتریان مواجه شدند. کانالهای خبری که منبع درآمد و اعتبارشان وابسته به تلگرام بود، به تدریج مخاطبان خود را از دست دادند. با این حال، تلگرام به دلیل مزایای فنی (سرعت، امنیت نسبی، امکانات گروهی) همچنان در صدر استفاده کاربران ایرانی باقی ماند. واکنش امروز کاربران به دسترسی موقت تلگرام، نشاندهنده همین رابطه عاطفی عمیق است. انبوه پستهای شادمانه در شبکههای اجتماعی، گواهی بر این مدعاست. تلگرام برای ایرانیها فقط یک "برنامه چت" نیست، بلکه بخشی از هویت دیجیتال آنهاست. این حافظه تاریخی و تعلق خاطر، سیاستگذاران فضای مجازی را با چالشی جدی مواجه میکند.
کسبوکارهای تلگرامی در انتظار سرنوشت مبهم
یکی از مهمترین آسیبهای فیلترینگ تلگرام، متوجه کسبوکارهای اینترنتی بود. هزاران فروشگاه اینستاگرامی و تلگرامی که از بستر تلگرام برای ارتباط با مشتریان و پشتیبانی استفاده میکردند، با قطع این ارتباط، بخش قابل توجهی از کارایی خود را از دست دادند. بسیاری از آنها مجبور به کوچ به پیامرسانهای داخلی یا واتساپ شدند، اما هیچکدام نتوانستند جایگزین تلگرام شوند. اتفاق امروز برای این کسبوکارها، یادآور روزهای خوش گذشته بود. صاحبان این کسبوکارها بلافاصله پس از دسترسی، در گروهها و کانالهای خود پیام دادند و از مشتریان خواستند در صورت امکان، از تلگرام برای ارتباط استفاده کنند. این واکنش سریع، نشاندهنده آمادگی کامل آنها برای بازگشت به تلگرام است. با این حال، نااطمینانی نسبت به آینده، بزرگترین مانع سرمایهگذاری مجدد روی تلگرام است. هیچ کسبوکاری نمیتواند برنامه بلندمدت خود را روی پلتفرمی بنا کند که هر لحظه ممکن است دسترسی به آن قطع شود. این نااطمینانی، به اقتصاد دیجیتال ایران آسیب میزند و مانع از شکلگیری کسبوکارهای پایدار میشود.
فیلترینگ و شکاف دولت-ملت
فیلترینگ تلگرام و سایر پلتفرمها، یکی از مصادیق شکاف میان حاکمیت و جامعه در ایران است. نظرسنجیهای متعدد نشان داده است که اکثریت قریب به اتفاق کاربران ایرانی با فیلترینگ مخالفند و آن را محدودکننده آزادیهای خود میدانند. با این حال، نهادهای امنیتی و قضائی همچنان بر ضرورت فیلترینگ به دلایل امنیتی تأکید دارند. اتفاق امروز، بار دیگر این شکاف را برجسته کرد. واکنش بسیار مثبت کاربران به دسترسی موقت تلگرام، نشاندهنده خواست اجتماعی قوی برای رفع فیلتر است. این خواست اجتماعی، اگر توسط نهادهای سیاسی پاسخ داده نشود، میتواند به بیاعتمادی بیشتر نسبت به حاکمیت منجر شود. در مقابل، نهادهای امنیتی ممکن است این رویداد را فرصتی برای سنجش مجدد افکار عمومی و بازنگری در سیاستهای خود تلقی کنند. اگر این نهادها به این نتیجه برسند که هزینههای فیلترینگ (از جمله نارضایتی عمومی) از منافع آن بیشتر است، ممکن است در رویکرد خود تجدیدنظر کنند.
سناریوهای پیش روی تلگرام در ایران
با توجه به اتفاقات امروز، چند سناریو برای آینده تلگرام در ایران قابل تصور است:
- سناریوی نخست، "ادامه وضع موجود" است. در این سناریو، اتفاق امروز یک اشکال فنی ساده تلقی میشود و پس از رفع آن، همه چیز به روال سابق بازمیگردد. تلگرام همچنان فیلتر باقی میماند و کاربران ناچار به استفاده از فیلترشکن خواهند بود.
- سناریوی دوم، "رفع فیلتر تدریجی" است. در این سناریو، نهادهای مسئول ممکن است با در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی، به تدریج محدودیتهای تلگرام را کاهش دهند. این رفع فیلتر میتواند مشروط به همکاری تلگرام با نهادهای امنیتی یا محدود شدن برخی قابلیتها باشد.
- سناریوی سوم، "رفع فیلتر کامل و ناگهانی" است. این سناریو اگرچه در شرایط فعلی بعید به نظر میرسد، اما با توجه به تغییرات احتمالی در سیاستهای کلان کشور، غیرممکن نیست. رفع فیلتر کامل تلگرام، تحولی بزرگ در فضای مجازی ایران ایجاد خواهد کرد و موجی از شادی و فعالیت دوباره در این پلتفرم به راه خواهد انداخت.
- سناریوی چهارم، "جایگزینی با پیامرسان داخلی" است. این سناریو که سالهاست دنبال میشود، با وجود سرمایهگذاری کلان، هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است. پیامرسانهای داخلی نتوانستهاند جایگزین مناسبی برای تلگرام باشند و بعید است در آینده نزدیک بتوانند.