هشدار بانک مرکزی: خرید هیجانی ارز در نرخ‌های بالا پرریسک است!

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

بانک مرکزی ایران امروز با انتشار اطلاعیه‌ای نسبت به خرید هیجانی ارز در نرخ‌های بالا هشدار داد و تأکید کرد که این رفتارها می‌تواند ریسک جدی زیان را برای خریداران به همراه داشته باشد. در این اطلاعیه آمده است: «نوسانات مشاهده‌شده در ابتدای بازگشایی بازارها، بیش از آنکه ناشی از تغییرات بنیادین در متغیرهای اقتصادی باشد، تحت تأثیر هیجانات مقطعی، انتظارات کوتاه‌مدت و رفتارهای احتیاطی برخی فعالان بازار شکل گرفته است.» بانک مرکزی با اشاره به تحولات روزهای اخیر بازار ارز که طی آن نرخ دلار آزاد از حدود ۱۶۵ هزار تومان به بیش از ۱۸۸ هزار تومان رسیده، تأکید کرده است که این نوسانات مبنای بنیادین و اقتصادی پایدار ندارد. در بخش دیگری از این اطلاعیه، بانک مرکزی هشدار داده است: «تحولات بازار ارز باید با واقع‌بینی و با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی کشور تحلیل شود، اما ورود هیجانی به بازار در سطوح قیمتی بالا، می‌تواند ریسک جدی ضرر و زیان برای خریداران ایجاد کند.»

بانک مرکزی با استناد به تجربه دوره‌های گذشته، تأکید کرده است: «خرید ارز در فضای التهاب و بر پایه انتظارات روانی، همواره با مخاطره همراه بوده و در صورت تغییر شرایط بازار، خریداران هیجانی ممکن است با زیان قابل توجه مواجه شوند.» در این اطلاعیه، بانک مرکزی همچنین به ابزارهای در اختیار سیاست‌گذار ارزی و امکان مداخله مؤثر بازارساز در زمان مقتضی اشاره کرده و اعلام داشته است: «هرگونه رفتار سفته‌بازانه و خریدهای هیجانی می‌تواند پرریسک باشد.» بانک مرکزی در پایان تأکید کرده است: «بدیهی است در صورت تعدیل انتظارات، افزایش عرضه یا مداخله هدفمند بانک مرکزی، احتمال بازگشت قیمت‌ها و زیان خریداران در نرخ‌های بالا وجود دارد.» در این گزارش، جزئیات اطلاعیه بانک مرکزی، تحلیل دلایل نوسانات اخیر بازار ارز و توصیه‌های سیاستی برای سرمایه‌گذاران و فعالان بازار را مرور می‌کنیم.

علت نوسانات اخیر از نگاه بانک مرکزی

بانک مرکزی در اطلاعیه خود صراحتاً اعلام کرده است که نوسانات اخیر بازار ارز (که طی آن دلار آزاد از حدود ۱۶۵ هزار تومان به بالای ۱۸۸ هزار تومان رسید) «بیش از آنکه ناشی از تغییرات بنیادین در متغیرهای اقتصادی باشد، تحت تأثیر هیجانات مقطعی، انتظارات کوتاه‌مدت و رفتارهای احتیاطی برخی فعالان بازار شکل گرفته است.» این تحلیل نشان می‌دهد که بانک مرکزی معتقد است متغیرهای بنیادین اقتصادی (مانند نقدینگی، کسری بودجه، تراز تجاری، و درآمدهای نفتی) در کوتاه‌مدت تغییر قابل توجهی نکرده‌اند که توجیه‌کننده جهش ۲۳ هزار تومانی دلار باشد. به عبارت دیگر، موتور محرک اصلی این افزایش، «انتظارات روانی» و «ترس از آینده» بوده است، نه «فشار واقعی تقاضا». بانک مرکزی همچنین به «بازگشایی بازارها» اشاره کرده است. بازار سهام و برخی بازارهای دیگر در ماه‌های اخیر تعطیل بودند و با بازگشایی تدریجی آنها، بخشی از نقدینگی سرگردان به سمت بازار ارز سرازیر شده است. اما بانک مرکزی معتقد است این جریان نقدینگی، موقتی و هیجانی است و به محض آرام شدن بازارها، جهت آن معکوس خواهد شد.

هشدار نسبت به خرید هیجانی و ریسک ضرر و زیان

بانک مرکزی در اطلاعیه خود هشدار داده است: «ورود هیجانی به بازار در سطوح قیمتی بالا، می‌تواند ریسک جدی ضرر و زیان برای خریداران ایجاد کند.» این هشدار به سرمایه‌گذاران خردی است که در روزهای اخیر با ترس از گران‌تر شدن دلار، اقدام به خرید در نرخ‌های بالا (۱۸۵ تا ۱۸۸ هزار تومان) کرده‌اند. بانک مرکزی با استناد به «تجربه دوره‌های گذشته» تأکید کرده است که خرید ارز در فضای التهاب و بر پایه انتظارات روانی، همواره با مخاطره همراه بوده است. نمونه بارز این تجربه، جهش دلار در اوایل سال ۱۳۹۷ (از ۴۰۰۰ به ۱۹۰۰۰ تومان) و سپس ریزش آن به ۱۲۰۰۰ تومان بود که بسیاری از خریداران هیجانی متحمل زیان شدند. بانک مرکزی با این هشدار تلاش می‌کند تا از تشدید بیشتر هیجانات جلوگیری کند و به مردم بگوید که «قیمت فعلی دلار پایدار نیست» و این نرخ‌ها «حباب» هستند. البته این هشدار صرفاً در صورتی مؤثر است که مردم به توانایی بانک مرکزی برای مداخله و کنترل بازار باور داشته باشند.

ابزارهای بانک مرکزی برای مداخله در بازار ارز

بانک مرکزی در اطلاعیه خود به «ابزارهای در اختیار سیاست‌گذار ارزی» و «امکان مداخله مؤثر بازارساز در زمان مقتضی» اشاره کرده است. این ابزارها عبارتند از:

1. نخست، «تزریق ارز به بازار از طریق صرافی‌های منتخب». بانک مرکزی می‌تواند با فروش ارز حاصل از صادرات نفت و فرآورده‌های پتروشیمی، بازار را اشباع کرده و قیمت را کاهش دهد. این ابزار در هفته‌های اخیر فعال بوده و به گفته برخی منابع، روزانه حدود ۵۰ تا ۱۰۰ میلیون دلار ارز در بازار تزریق شده است.
2. دوم، «افزایش نرخ سود بانکی». بانک مرکزی می‌تواند با افزایش نرخ سود سپرده‌های بانکی (که هم اکنون حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد است)، جذابیت ریال را در برابر دلار افزایش دهد و نقدینگی را از بازار ارز به سمت بانک‌ها هدایت کند. هرچند این ابزار به دلیل تورم بالا (۷۳.۵ درصد) چندان مؤثر نیست، اما می‌تواند به عنوان یک اقدام مکمل عمل کند.
3. سوم، «مدیریت انتظارات». خود انتشار این اطلاعیه و همچنین مصاحبه‌های مقامات بانک مرکزی در رسانه‌ها، بخشی از ابزارهای «مدیریت انتظارات» است. هدف این است که به مردم بگوید «قیمت دلار نباید اینقدر بالا باشد» و انتظارات تورمی را کاهش دهد.

نقد اطلاعیه بانک مرکزی؛ آیا واقعاً «هیجانات مقطعی» عامل اصلی است؟

برخی تحلیلگران اقتصادی، تحلیل بانک مرکزی را مورد نقد قرار داده‌اند:

1. آنها معتقدند که جهش اخیر دلار، صرفاً «هیجانات مقطعی» نیست، بلکه زنگ خطری از «عوامل بنیادین» است. مهم‌ترین این عوامل، «کسری بودجه حاد دولت» ناشی از جنگ و کاهش درآمدهای نفتی است. دولت ناچار است برای تأمین هزینه‌های جاری خود، از بانک مرکزی استقراض کند و این استقراض (چاپ پول) مستقیماً به افزایش پایه پولی و سپس تورم و افزایش قیمت دلار منجر می‌شود.
2. نقد دوم، «کاهش درآمدهای ارزی» است. محاصره دریایی آمریکا، صادرات نفت ایران را تا ۸۰ درصد کاهش داده است. با کاهش عرضه ارز (کمتر ارز وارد بازار می‌شود) و تقاضای ثابت (واردات کالاهای اساسی ادامه دارد)، قیمت دلار باید افزایش یابد. این یک عامل بنیادین است، نه هیجانی.
3. نقد سوم، «اعتماد پایین به سیاست‌های بانک مرکزی». برخی از مردم تجربه تلخ گذشته را به یاد دارند؛ سال‌ها بانک مرکزی وعده تثبیت نرخ ارز می‌داد اما هر بار پس از مدتی نرخ جهش می‌کرد. به همین دلیل، اطلاعیه‌های بانک مرکزی دیگر تأثیر سابق را ندارد و مردم ترجیح می‌دهند «امروز» ارز بخرند تا شاید فردا گران‌تر نشود.

توصیه‌های بانک مرکزی به فعالان بازار و سرمایه‌گذاران

بانک مرکزی در انتهای اطلاعیه خود توصیه‌های عملی زیر را به فعالان بازار ارائه کرده است:

• نخست، «پرهیز از خرید هیجانی و غیرضروری ارز». بانک مرکزی از مردم خواسته است که تنها به اندازه نیاز واقعی (مانند هزینه سفر، درمان، واردات) ارز تهیه کنند و از انبار کردن ارز در خانه (که خود به افزایش تقاضا و افزایش قیمت دامن می‌زند) خودداری نمایند.
• دوم، «توجه به نرخ‌های مرکز مبادله». بانک مرکزی تأکید کرده است که نرخ رسمی و واقعی ارز، نرخ مرکز مبادله است (حدود ۱۴۳ هزار تومان) نه نرخ بازار آزاد. مردم باید برای تأمین ارز مورد نیاز خود به صرافی‌های مجاز و بانک‌ها مراجعه کنند و از معامله با دلالان در بازار سیاه خودداری نمایند.
• سوم، «صبر و توجه به اخبار سیاسی». بانک مرکزی پیش‌بینی کرده است که در صورت کاهش تنش‌های سیاسی و به نتیجه رسیدن مذاکرات (هرچند فعلاً بن‌بست وجود دارد)، قیمت دلار به سرعت به سطوح پایین‌تر بازخواهد گشت. بنابراین، فروشندگان ارز در نرخ‌های بالا باید محتاط باشند و خریداران نیز از خرید در سقف قیمتی خودداری کنند. در مجموع، بهترین استراتژی فعلی «انتظار و مشاهده» است تا «اقدام هیجانی».