«ابر دارو» وجود ندارد / برخورد قاطع با تبلیغات فریبنده در فضای مجازی!

آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در اقدامی قاطع، نسبت به تبلیغ و فروش محصولات درمانی با عناوین فریبنده «ابر دارو» یا «ابر دوا» در فضای مجازی هشدار داد و خواستار برخورد قانونی با متخلفان شد. معاون درمان وزارت بهداشت در نامه‌ای به رئیس سازمان غذا و دارو، خواستار «برخورد قانونی و قاطع» با عاملان تبلیغ و فروش این محصولات شد و تأکید کرد که چنین ادعاهایی کاملاً غیرعلمی و فاقد هرگونه مستندات معتبر پزشکی است. این هشدار در حالی صادر می‌شود که در هفته‌های اخیر، تبلیغات گسترده‌ای برای محصولاتی با نام‌های فریبنده مانند «ابر دارو»، «معجزه درمان»، «درمان قطعی سرطان» و «تقویت سیستم ایمنی در برابر جنگ» در شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌های داخلی دیده می‌شود. متخلفان از روش‌های مختلفی برای فریب مردم استفاده می‌کنند: ایجاد صفحات مجازی در پیام‌رسان‌های داخلی با طراحی حرفه‌ای (برای القای اعتبار)، برگزاری جشنواره‌های فروش و تخفیف در مناسبت‌های مختلف (برای ایجاد حس فوریت و برنده شدن)، ارائه مصاحبه‌های تبلیغاتی ساختگی با افراد ملبس به لباس پزشکی (یا حتی افراد عادی که وانمود می‌کنند بیمار بوده و درمان شده‌اند)، و انتشار کلیپ‌های تبلیغاتی با ادعاهای درمانی اغراق‌آمیز.

این محصولات در قالب‌های مختلفی از جمله پودر، عصاره، کپسول و پماد عرضه می‌شوند. در تبلیغات آن‌ها، ادعاهای درمانی برای ده‌ها بیماری (از جمله دیابت، فشار خون، سرطان، ام‌اس، آرتروز، ناباروری و حتی کرونا) مطرح شده است. معاون درمان وزارت بهداشت تأکید کرد: «این محصولات نه تنها فاقد اثربخشی اثبات شده هستند، بلکه می‌توانند سلامت مردم را به خطر اندازند. برخی از آنها حاوی مواد سمی یا تداخلات دارویی خطرناک هستند که در صورت مصرف همزمان با داروهای تجویزی پزشک، می‌توانند عوارض جبران‌ناپذیری ایجاد کنند.» سازمان غذا و دارو نیز در اطلاعیه‌ای جداگانه اعلام کرده است که هیچ یک از این محصولات مجوز ورود به بازار یا تبلیغات را از این سازمان دریافت نکرده‌اند و بنابراین، تولید، فروش و تبلیغ آنها «قاچاق» و «کلاهبرداری» محسوب می‌شود. در این گزارش، ضمن مرور جزئیات این هشدار، به تشریح روش‌های کلاهبرداری این سودجویان، خطرات مصرف این محصولات و راهکارهای پیشگیری از فریب خوردن توسط این تبلیغات می‌پردازیم.

«ابر دارو» چیست و چرا خطرناک است؟

واژه «ابر دارو» یک اصطلاح بازاریابی فریبنده است و هیچ ریشه علمی یا پزشکی ندارد. این محصولات معمولاً از ترکیبات گیاهی ناشناخته، مواد شیمیایی صنعتی (که مجاز به مصرف انسانی نیستند) و گاهی حتی مواد مخدر و روان‌گردان ساخته می‌شوند. تولیدکنندگان آنها به جای رعایت استانداردهای GMP (تولید خوب دارویی) در کارگاه‌های زیرزمینی و غیربهداشتی، این محصولات را تولید می‌کنند. محصولات به اصطلاح «ابر دارو» در قالب‌های مختلف عرضه می‌شوند: «پودرهای معجزه‌آسا» (برای درمان دیابت، فشار خون و چربی خون)، «عصاره‌های گیاهی» (برای تقویت سیستم ایمنی و درمان سرطان)، «کپسول‌های لاغری» (که اغلب حاوی ترکیبات خطرناکی مانند افدرین هستند) و «پمادهای معجزه‌گر» (برای درمان آرتروز، درد مفاصل و حتی التیام زخم‌های دیابتی). سازمان غذا و دارو نمونه‌هایی از این محصولات را در ماه‌های اخیر معرفی کرده است. خطر این محصولات دو جنبه دارد: جنبه اول، «بی‌اثری» است. فرد بیمار که از داروهای مؤثر (اما گران‌قیمت یا با عوارض جانبی) استفاده می‌کند، ممکن است فریب تبلیغات «درمان قطعی» را بخورد و داروهای مؤثر خود را کنار بگذارد و به سمت این محصولات برود که نتیجه آن پیشرفت بیماری و گاهی مرگ است. جنبه دوم، «سمیت» است. برخی از این محصولات حاوی فلزات سنگین (سرب، جیوه، آرسنیک)، مواد شیمیایی سمی (مانندهیدروکینون) یا مقادیر بالای کورتیکواستروئیدها هستند که می‌توانند باعث آسیب کبدی، کلیوی و حتی مرگ شوند.

روش‌های فریبنده تبلیغات در فضای مجازی

باندهای فروش «ابر دارو» از تکنیک‌های روانشناسی بسیار پیچیده‌ای برای فریب مردم استفاده می‌کنند:

1. نخستین تکنیک، «ایجاد صفحات جعلی با طراحی حرفه‌ای» است. این صفحات معمولاً از لوگوی جعلی «سازمان غذا و دارو»، «وزارت بهداشت» یا «دانشگاه‌های علوم پزشکی» استفاده می‌کنند و برای القای اعتبار، تعداد فالوورهای جعلی (بوت) نیز خریداری می‌کنند.
2. دومین تکنیک، «استفاده از محتوای احساسی» است. آن‌ها از کودکان بیمار، سالمندان ناتوان و یا افراد مبتلا به سرطان در ویدئوهای تبلیغاتی خود استفاده می‌کنند و وانمود می‌کنند که این محصولات «جان آنها را نجات داده است». بعضاً از فتوشاپ برای جعل مدارک پزشکی (آزمایش خون، تصاویر ام‌آرآی) نیز استفاده می‌کنند.
3. سومین تکنیک، «ایجاد حس فوریت و تخفیف‌های وسوسه‌انگیز» است. آن‌ها ادعا می‌کنند که «فقط ۱۰۰ جعبه باقی مانده» یا «فقط تا ۲۴ ساعت آینده فرصت دارید» و تخفیف‌های عجیب (۹۰ درصد) ارائه می‌دهند. هدف این است که قربانی بدون تفکر نقادانه، اقدام به خرید کند. وزارت بهداشت از مردم خواسته است که هرگز به این تبلیغات اعتماد نکنند و هرگونه دارو باید با تجویز پزشک و از داروخانه‌های مجاز تهیه شود.

نقش سازمان غذا و دارو در مقابله با این تخلفات

سازمان غذا و دارو و دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور، چندین اقدام برای مقابله با این پدیده انجام داده‌اند.

• اقدام اول: «آموزش و اطلاع‌رسانی به مردم» از طریق رسانه‌های ملی، شبکه‌های اجتماعی رسمی و توزیع بروشور در داروخانه‌ها. آموزش محور اصلی، این است که «هیچ روش درمانی بدون تجویز پزشک و تأیید سازمان غذا و دارو، نمی‌تواند مؤثر و ایمن باشد.»
• اقدام دوم: «بازرسی و مبارزه با توزیع کنندگان». تیم‌های نظارت بر فرآورده‌های سلامت، به صورت مستمر از انبارها، عطاری‌ها و فروشگاه‌های آنلاین بازرسی می‌کنند. در ۳ ماهه اول سال ۱۴۰۵، بیش از ۲۰۰ مورد تخلف (فروش محصولات بدون مجوز) شناسایی و پلمپ شده است. متخلفان به مراجع قضایی معرفی شده‌اند.
• اقدام سوم: «هماهنگی با پلیس فتا». سازمان غذا و دارو با پلیس فتا همکاری نزدیکی دارد تا صفحات مجازی (صفحات اینستاگرام، کانال‌های تلگرامی و ایتایی) که اقدام به تبلیغ و فروش این محصولات می‌کنند، شناسایی و مسدود کنند. از ابتدای سال، حدود ۵۰۰ صفحه و کانال جعلی مسدود شده است. همچنین از مردم خواسته شده است که موارد مشکوک را از طریق سامانه ۱۹۰ (سامانه پاسخگویی سازمان غذا و دارو) گزارش دهند.

خطرات بهداشتی و درمانی مصرف این محصولات

مصرف خودسرانه «ابر دارو»ها می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد.

1. شایع‌ترین عوارض گزارش شده شامل: مسمومیت‌های حاد و مزمن (تهوع، استفراغ، اسهال خونی، زردی، نارسایی کبد و کلیه). به عنوان مثال، نمونه‌ای از یک «کپسول لاغری ابر دارو» که در بهار ۱۴۰۵ در تهران ضبط شد، حاوی مقادیر بالای «دی نیتروفنول» (یک ماده سمی صنعتی) بود که باعث تب شدید، تاکی کاردی و مرگ در چند نفر شده است.
2. دومین خطر، تداخلات دارویی خطرناک است. این محصولات اغلب بدون بررسی تداخل با داروهای شیمیایی (مانند وارفارین، متفرمین، لوزارتان و...) فرموله می‌شوند. یک بیمار دیابتی که همزمان «پودر ابر دارو» (حاوی ترکیب ناشناخته) و متفورمین مصرف می‌کند، ممکن است دچار افت قند خون شدید (هیپوگلیسمی) و کما شود.
3. سومین خطر، تشخیص نادرست و تأخیر در درمان مؤثر است. بیمار سرطانی که فریب تبلیغ «درمان قطعی سرطان با ابر دارو» را می‌خورد، ممکن است شیمی درمانی رها کرده و فقط از این محصولات استفاده کند. نتیجه، پیشرفت غیرقابل کنترل سرطان و مرگ زودرس است. وزارت بهداشت تأکید می‌کند که تا به امروز هیچ «داروی معجزه‌آسای ضد سرطان» در هیچ جای دنیا تولید نشده است و درمان سرطان یک فرآیند چندجانبه (شیمی درمانی، رادیوتراپی، جراحی) است.

راهکارهای پیشگیری از فریب خوردن توسط این تبلیغات

برای پیشگیری از فریب خوردن توسط تبلیغات «ابر دارو»، وزارت بهداشت راهکارهای زیر را توصیه می‌کند:

۱. هرگز به تبلیغات فضای مجازی اعتماد نکنید. تنها منابع معتبر اطلاعات دارویی، وزارت بهداشت، سازمان غذا و دارو، دانشگاه‌های علوم پزشکی و انجمن‌های علمی پزشکی (مانند انجمن دیابت، انجمن قلب و ...) هستند.

۲. داروهای خود را فقط از داروخانه‌های مجاز تهیه کنید. داروخانه‌ها تحت نظارت سازمان غذا و دارو هستند و مسئولیت کیفیت دارو را بر عهده دارند. هرگز از عطاری‌ها، فروشگاه‌های آنلاین بدون مجوز، یا افرادی که در فضای مجازی تبلیغ می‌کنند، دارو تهیه نکنید.

۳. در صورت مشاهده تخلف، به سامانه ۱۹۰ (وزارت بهداشت) یا پلیس فتا گزارش دهید. با گزارش خود، می‌توانید جان ده‌ها نفر را نجات دهید. همچنین قبل از خرید هرگونه داروی گیاهی یا مکمل، با پزشک خود مشورت کنید. «طبیعی» به معنای «بی‌خطر» نیست. بسیاری از گیاهان سمی هستند و با داروهای شیمیایی تداخل دارند.