​رونمایی ترکیه از موشک بالستیک قاره‌پیمای «ییلدیریم خان» با برد ۶ هزار کیلومتر

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

وزارت دفاع ترکیه امروز سه‌شنبه ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ از سامانه موشکی بالستیک قاره‌پیمای خود با نام «ییلدیریم خان» (Yıldırım Han) رونمایی کرد. این موشک دورترین و قدرتمندترین موشکی است که تاکنون در صنایع دفاعی ترکیه ساخته شده است. بر اساس اعلام مقامات وزارت دفاع ترکیه، موشک «ییلدیریم خان» دارای بردی (range) معادل ۶ هزار کیلومتر است و می‌تواند با سرعتی بین ۹ تا ۲۵ ماخ (ماخ به معنی سرعت صوت؛ ۱ ماخ حدود ۱۲۳۵ کیلومتر بر ساعت) شلیک شود. حداکثر سرعت این موشک ۲۵ ماخ (یعنی حدود ۳۱ هزار کیلومتر بر ساعت) تخمین زده شده است. این موشک از تتروکسید نیتروژن مایع (N₂O₄) به عنوان اکسیدکننده و ترکیبی از سوخت‌های جامد و مایع بهره می‌برد. سیستم پیشرانه آن شامل چهار موتور راکت است که در مراحل مختلف پرواز، موشک را به جلو می‌رانند. تتروکسید نیتروژن یک ماده شیمیایی بسیار سمی و خورنده است که در دمای اتاق به صورت گاز و در دمای پایین به صورت مایع (آبی-زرد) است. این ماده به عنوان یک اکسیدکننده قوی در موتورهای موشک‌های بالستیک استفاده می‌شود و توانایی ذخیره‌سازی در دمای محیط را دارد.

«ییلدیریم خان» را می‌توان در رده موشک‌های بالستیک قاره‌پیما (ICBM) طبقه بندی کرد. موشک‌های قاره‌پیما معمولاً برد بالای ۵۵۰۰ کیلومتر دارند و قادر به حمل کلاهک هسته‌ای هستند. فعلا اطلاعاتی در مورد توانایی این موشک در حمل کلاهک هسته‌ای منتشر نشده است. این رونمایی در شرایطی انجام می‌شود که ترکیه در سال‌های اخیر تلاش گسترده‌ای برای دستیابی به فناوری‌های پیشرفته موشکی (به ویژه موشک‌های بالستیک دوربرد) انجام داده و وابستگی خود به شرکای خارجی (به ویژه آلمان و آمریکا) را کاهش داده است. پروژه «ییلدیریم خان» بیش از ۸ سال (از ۲۰۱۸) در حال توسعه بوده است. تحلیلگران نظامی معتقدند که این موشک می‌تواند توازن قدرت را در منطقه خاورمیانه و شرق مدیترانه تغییر دهد. با برد ۶ هزار کیلومتری، تمام کشورهای خاورمیانه (از جمله ایران، عربستان، مصر، اسرائیل، و عراق)، بخش بزرگی از اروپا (تا جنوب انگلیس و لهستان)، و بخش غربی هند در برد این موشک قرار می‌گیرند. در این گزارش، ضمن تحلیل جزئیات فنی موشک «ییلدیریم خان»، به جایگاه آن در صنایع دفاعی ترکیه، مقایسه با موشک‌های مشابه در جهان، و پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی این رونمایی می‌پردازیم.

مشخصات فنی موشک «ییلدیریم خان» (برد، سرعت، سوخت)

موشک «ییلدیریم خان» یک موشک بالستیک قاره‌پیما (ICBM) با مشخصات زیر است:

• برد: ۶ هزار کیلومتر. این رقم «ییلدیریم خان» را در رده موشک‌های میان‌برد (IRBM) تا قاره‌پیما قرار می‌دهد. برای مقایسه، موشک شهاب‌۳ ایران حدود ۲۰۰۰ کیلومتر، موشک سجیل ایران حدود ۲۵۰۰ کیلومتر، و موشک روسی «تپه‌دار» با برد ۱۱۰۰۰ کیلومتر است.
• سرعت: بین ۹ تا ۲۵ ماخ. سرعت ۲۵ ماخ معادل ۳۱ هزار کیلومتر بر ساعت است. در این سرعت، موشک قادر است مسافت ۶ هزار کیلومتری را در کمتر از ۱۲ دقیقه طی کند. این سرعت، موشک را برای سامانه‌های پدافندی موجود (مانند پاتریوت، اس ۳۰۰، تاد) تقریباً غیرقابل رهگیری می‌کند (فقط سامانه‌هایی مانند اس ۴۰۰ یا اس ۵۰۰ (در صورت وجود) شانس کمی برای رهگیری دارند).
• سیستم سوخت: تتروکسید نیتروژن مایع (N₂O₄) به عنوان اکسیدکننده. تتروکسید نیتروژن یک ماده بسیار سمی است و کار با آن نیازمند تجهیزات پیشرفته و رعایت نکات ایمنی شدید است. مزیت آن نسبت به اکسیژن مایع (LOX) این است که در دمای اتاق قابل ذخیره‌سازی است (اکسیژن مایع در دمای ۱۸۳- درجه سانتی‌گراد ذخیره می‌شود). این مزیت، زمان آماده‌سازی موشک برای شلیک را کاهش می‌دهد.
• تعداد موتورها: چهار موتور راکت. مراحل اول و دوم پرواز (صعود و خروج از جو) با استفاده از دو موتور اصلی انجام می‌شود. مرحله سوم (هدایت مجدد به سمت هدف) و مرحله چهارم (منیورهای نهایی) توسط دو موتور کوچک‌تر انجام می‌شود. این طراحی، دقت موشک را افزایش می‌دهد و احتمال انهدام هدف را بالا می‌برد.

مقایسه با موشک‌های مشابه در جهان (روسیه، آمریکا، چین، ایران)

برای درک جایگاه «ییلدیریم خان»، آن را با موشک‌های مشابه در جهان مقایسه می‌کنیم:

• روسیه (آراس-۲۸ سارمات)

  برد ۱۸۰۰۰ کیلومتر، سرعت ۲۵ ماخ (مشابه)، وزن پرتاب ۲۰۰ تن، مجهز به ۱۰ تا ۱۵ کلاهک هسته‌ای. سارمات بسیار قدرتمندتر و سنگین‌تر است.

• آمریکا (مینیتمن-۳)

  برد ۱۳۰۰۰ کیلومتر، سرعت ۲۳ ماخ (کمی پایین‌تر)، مجهز به ۳ کلاهک هسته‌ای. مینیتمن-۳ نیز قدرتمندتر و دوربردتر است.

• چین (دونگ فنگ ۴۱)

  برد ۱۵۰۰۰ کیلومتر، سرعت ۲۵ ماخ، مجهز به ۱۰ کلاهک هسته‌ای. دونگ فنگ ۴۱ نیز از «ییلدیریم خان» قدرتمندتر است.

• ایران (سجیل و خرمشهر)

  برد ۲۰۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر، سرعت حدود ۱۵ ماخ. سجیل در رده موشک‌های میان‌برد است و نمی‌تواند اروپا را هدف قرار دهد.

نتیجه: «ییلدیریم خان» ترکیه، اگرچه در رده موشک‌های قاره‌پیما قرار می‌گیرد، اما نسبت به موشک‌های نسل جدید روسیه، آمریکا و چین (همگی با برد بالای ۱۳۰۰۰ کیلومتر) دارای برد کمتری است. با این حال، برای تهدید اهداف منطقه‌ای (خاورمیانه، اروپا، غرب هند) کاملاً کافی است.

فرآیند توسعه و نقش صنایع دفاعی ترکیه (راکت‌سان)

پروژه «ییلدیریم خان» از سال ۲۰۱۸ و به سفارش وزارت دفاع ترکیه توسط شرکت «راکت‌سان» (Roketsan) که یکی از معتبرترین شرکت‌های موشکی در جهان است، آغاز شد. راکت‌سان سابقه تولید موشک‌های ضدتانک (مانند «اومتاس»)، موشک‌های ضدکشتی (مانند «آتماجا») و موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد (مانند «بورا») را دارد. توسعه این موشک، نشان‌دهنده توانایی بالای مهندسی معکوس و مهندسی پیشرفته در ترکیه است (با وجود تحریم‌های تسلیحاتی غرب علیه ترکیه در سال‌های اخیر). ترکیه بخش اعظم قطعات این موشک (از جمله موتورها، سیستم هدایت، مواد منفجره) را به صورت داخلی تولید کرده است. کارشناسان معتقدند که ترکیه بدون کمک پاکستان (که سابقه طولانی در تولید موشک‌های بالستیک دارد) یا روسیه (که تجربه موشک‌های قاره‌پیما دارد) نمی‌توانست به این فناوری دست یابد. برخی منابع ادعا کرده‌اند که طراحان ارشد روسی در این پروژه همکاری داشته‌اند.

پیامدهای منطقه‌ای؛ واکنش کشورهای همسایه و ناتو

ترکیه یکی از اعضای کلیدی ناتو (اتحادیه نظامی غربی) است. رونمایی از یک موشک بالستیک قاره‌پیما توسط یک کشور عضو ناتو (که عمدتاً سلاح‌های تهاجمی را از آمریکا و کشورهای اروپایی دریافت می‌کند) یک رویداد بی‌سابقه است. مقامات ناتو تاکنون واکنش رسمی نشان نداده‌اند، اما احتمالاً آمریکا (به عنوان رهبر ناتو) نگران خواهد بود. یونان (رقیب سنتی ترکیه) بلافاصله واکنش نشان داد و گفت: «این موشک توازن نظامی در دریای اژه و شرق مدیترانه را به هم می‌زند. یونان با تشدید همکاری نظامی با فرانسه و اسرائیل به این تهدید پاسخ خواهد داد.» همچنین اسرائیل در بیانیه‌ای کوتاه گفت: «ما توانایی رهگیری هر موشکی را داریم.» عراق، سوریه و ایران (که در برد ۶ هزار کیلومتری این موشک قرار دارند) نیز نگران شده‌اند. وزارت امور خارجه در واکنش به رونمایی از این موشک، آن را «تهدیدی علیه صلح و امنیت منطقه» توصیف کرده است. با این حال، در شرایط فعلی که ایران با بحران‌های متعدد (جنگ، تحریم) روبروست، احتمالاً این موضوع در اولویت پایین‌تری قرار می‌گیرد.

توانایی حمل کلاهک هسته‌ای و تأثیر بر معادلات جهانی

ترکیه عضو «ان‌پی‌تی» (معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای) است و بر اساس تعهداتش، مجاز به تولید یا نگهداری سلاح هسته‌ای نیست. با این حال، این موشک از نظر تئوری قابلیت حمل کلاهک هسته‌ای را دارد (اگر ترکیه روزی تصمیم به تولید بمب اتم بگیرد). کارشناسان هسته‌ای می‌گویند که این موشک می‌تواند یک کلاهک با وزن ۱ تا ۱.۵ تن را حمل کند. عدم توانایی ترکیه در حمل کلاهک هسته‌ای (در حال حاضر) را می‌توان یک نقطه ضعف محسوب کرد. چرا که موشک‌های بالستیک دوربرد معمولاً با کلاهک هسته‌ای ترکیب می‌شوند تا قدرت بازدارندگی کامل ایجاد کنند. اما حتی بدون کلاهک هسته‌ای، موشک «ییلدیریم خان» با کلاهک معمولی (انفجاری، خوشه‌ای، یا زیردریایی) نیز می‌تواند خسارات قابل توجهی به زیرساخت‌های حساس (نیروگاه‌ها، پالایشگاه‌ها، فرودگاه‌ها، مراکز فرماندهی) وارد کند. در بلندمدت، این رونمایی ممکن است باعث «مسابقه تسلیحاتی موشکی» در خاورمیانه شود. عربستان سعودی و امارات (که از دیرباز خواستار موشک‌های دوربرد از آمریکا بوده‌اند) اکنون فشار بیشتری به کاخ سفید وارد خواهند کرد. همچنین ایران ممکن است برنامه موشکی خود را با شتاب بیشتری دنبال کند. در هر صورت، منطقه خاورمیانه در آستانه یک مرحله جدید و خطرناک از تسلیحات متعارف است.