آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
نایب رئیس شورای اسلامی شهر تهران امروز از تمدید یکهفتهدیگر طرح رایگان شدن مترو و اتوبوس (بیآرتی) در پایتخت خبر داد و گفت که برنامهریزی برای «دائمی شدن» این طرح در حال انجام است. پرویز سروری در نشست خبری خود با خبرنگاران اعلام کرد: «امروز تمدید یکهفتهای استفاده رایگان مردم از خدمات مترو و اتوبوس تصویب شد. اما اکنون در حال برنامهریزی با نمایندگان و مدیریت شهرداری هستیم تا امکان دائمیشدن خدمات رایگان مترو و اتوبوس در تهران انجام شود.» این طرح رایگان از اواخر فروردین ۱۴۰۵ (پس از شروع جنگ تحمیلی) به صورت موقت آغاز شد. هدف اولیه، تشویق مردم به استفاده از حملونقل عمومی به جای خودروی شخصی و کاهش مصرف بنزین بود. اکنون به دلیل موفقیت چشمگیر، شورای شهر به فکر دائمی کردن آن افتاده است.
نایب رئیس شورا با اشاره به اعلام معاون وزیر نفت گفت: «طبق گزارش وزارت نفت، اجرای طرح رایگان مترو و اتوبوس باعث شده مردم بهصورت مؤثر از حملونقل عمومی استفاده کنند و استفاده از خودروی شخصی کاهش یابد. نتیجه این روند، صرفهجویی روزانه سه میلیون لیتر بنزین بوده که رقم بسیار مهمی است.» صرفهجویی روزانه ۳ میلیون لیتر بنزین (معادل حدود ۹۰ میلیون لیتر در ماه و بیش از یک میلیارد لیتر در سال) یک موفقیت بزرگ برای کشور است. با توجه به تحریمهای نفتی و کاهش صادرات نفت (به دلیل جنگ و محاصره)، این صرفهجویی به تأمین سوخت داخلی (برای نیروگاهها، صنایع، و خودروهای نظامی) کمک زیادی میکند.
سروری همچنین به هزینههای اجرای طرح اشاره کرد و گفت: «اجرای این طرح نه هزینه بلکه نوعی سرمایهگذاری برای شهر است. مذاکرات با شهرداری نشان میدهد که تمایل به تداوم و توسعه این طرح وجود دارد.» وی افزود: «امیدواریم این طرح هرچه سریعتر تصویب نهایی شود تا خدمات رایگان مترو و اتوبوس برای همیشه در شهر تهران اجرا شود.» انتظار میرود که لایحه دائمی شدن طرح رایگان حملونقل عمومی در هفتههای آینده به صحن علنی شورای شهر تهران بیاید و به رای گذاشته شود. در این گزارش، ضمن مرور جزئیات طرح رایگان حملونقل عمومی در تهران، به تحلیل تأثیر آن بر کاهش ترافیک و آلودگی هوا، صرفهجویی سوخت، و چالشهای پیش روی دائمی شدن آن میپردازیم.
جزئیات طرح رایگان فعلی و تمدید یک هفتهای
طرح رایگان استفاده از مترو و اتوبوس (بیآرتی) در تهران از تاریخ ۲۵ فروردین ۱۴۰۵ (اندکی پس از شروع جنگ) آغاز شد. در ابتدا قرار بود این طرح فقط برای دو هفته (تا ۱۰ اردیبهشت) اجرا شود. اما با توجه به استقبال بینظیر مردم و کاهش قابل توجه ترافیک و مصرف سوخت، تاکنون چندین بار تمدید شده است. امروز (۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵)، شورای شهر تهران برای بار چهارم، طرح را به مدت یک هفته دیگر (تا ۲۱ اردیبهشت) تمدید کرد. در این مدت، شهروندان تهرانی میتوانند بدون نیاز به خرید بلیط (شارژ کارت مترو) یا ارائه کارت بلیط الکترونیک، از همه خطوط مترو (۱ تا ۷) و همه خطوط بیآرتی (اتوبوسهای تندرو) استفاده کنند. هزینه این خدمات رایگان توسط شهرداری تهران و با کمک دولت (از محل صرفهجویی بنزین) تأمین میشود.
نکته مهم:
این طرح فقط شامل مترو و بیآرتی (اتوبوسهای تندرو) میشود و شامل اتوبوسهای عادی (غیر بیآرتی) و تاکسیها نمیشود. با این حال، بسیاری از شهروندان که قبلاً با خودروی شخصی تردد میکردند، اکنون به ایستگاه مترو یا بیآرتی رفته و از خدمات رایگان استفاده میکنند. این تغییر رفتار، کلید موفقیت طرح است.
صرفهجویی روزانه ۳ میلیون لیتر بنزین؛ چگونه محاسبه میشود؟
وزارت نفت گزارشی به شورای شهر تهران ارائه داده است که نشان میدهد اجرای طرح رایگان حملونقل عمومی، باعث کاهش تردد خودروهای شخصی در سطح شهر تهران به میزان قابل توجهی (حدود ۱۵ درصد) شده است. این کاهش تردد معادل صرفهجویی روزانه ۳ میلیون لیتر بنزین است. بیایید عدد را بررسی کنیم:
تهران روزانه قبل از طرح، حدود ۲۰ میلیون لیتر بنزین مصرف میکرد (طبق آمار شرکت پخش فرآوردههای نفتی). کاهش ۱۵ درصدی معادل ۳ میلیون لیتر است. در کل کشور، مصرف روزانه بنزین حدود ۱۰۰ میلیون لیتر بود که اکنون به ۸۵ میلیون لیتر (کاهش ۱۵ درصد) رسیده است. بخش قابل توجهی از این کاهش مربوط به تهران است. صرفهجویی ۳ میلیون لیتری در روز معادل ۹۰ میلیون لیتر در ماه و بیش از یک میلیارد لیتر در سال است. با احتساب قیمت هر لیتر بنزین ۳۰۰۰ تومان (با احتساب یارانه پنهان)، ارزش این صرفهجویی روزانه ۹ میلیارد تومان، ماهانه ۲۷۰ میلیارد تومان و سالانه ۳.۲ هزار میلیارد تومان است. این رقم بسیار بالاتر از هزینه اجرای طرح رایگان (که حدود ۵۰۰ میلیارد تومان در سال برآورد میشود) است. بنابراین، از نظر اقتصادی، اجرای طرح رایگان برای دولت «سودآور» است و نه «پرهزینه».
تأثیر بر ترافیک و آلودگی هوا؛ کاهش ۱۵ درصدی تردد خودروها
مدیریت حملونقل و ترافیک تهران اعلام کرده است که در دو هفته اول اجرای طرح رایگان، ترافیک در ساعات اوج (صبح ۷ تا ۹ و عصر ۵ تا ۷) به طور متوسط ۲۰ درصد کاهش یافته است. این کاهش ترافیک به معنای کاهش زمان سفر (برای کسانی که مجبور به استفاده از خودرو هستند) و کاهش مصرف سوخت است. همچنین آلودگی هوا (ذرات معلق PM2.5 و PM10) در ایستگاههای سنجش کیفیت هوای تهران به طور متوسط ۱۵ درصد کاهش یافته است. دلیل آن، کاهش خودروهای شخصی (به ویژه خودروهای فرسوده که بیشترین آلودگی را تولید میکنند) است. هوای پاکتر، تأثیر مستقیم بر کاهش بیماریهای تنفسی (آسم، برونشیت) و قلبی-عروقی دارد و از مرگومیر زودرس جلوگیری میکند. به رانندگان توصیه میشود که حتی پس از دائمی شدن طرح (اگر تصویب شود) نیز از خودروی شخصی استفاده نکنند و حملونقل عمومی را انتخاب کنند. هر چه تعداد مسافران مترو و اتوبوس بیشتر شود، شهرداری انگیزه بیشتری برای توسعه خطوط جدید و افزایش کیفیت خدمات (نظافت، خنککننده، کاهش شلوغی) پیدا میکند.
چالشهای پیش روی دائمی شدن طرح (منابع مالی و ظرفیت)
با وجود موفقیتهای طرح و صرفهجویی اقتصادی، دائمی شدن آن با چالشهایی روبروست.
- چالش اول: «تأمین منابع مالی بلندمدت» . شهرداری تهران در سال ۱۴۰۵ با کسری بودجه دست و پنجه نرم میکند. اجرای طرح رایگان (که تخمین زده میشود سالانه حدود ۵۰۰ میلیارد تومان هزینه داشته باشد) میتواند فشار مالی به شهرداری وارد کند. نایب رئیس شورا پیشنهاد کرده است که این هزینه از محل «صرفهجویی بنزین» و «عوارض از خودروهای شخصی» تأمین شود. اما هنوز جزئیات آن به قانون تبدیل نشده است.
- چالش دوم: «ظرفیت محدود مترو و بیآرتی» . در ساعات اوج (صبح و عصر)، متروها و اتوبوسهای تندرو در حال حاضر بسیار شلوغ هستند (تعداد مسافران از ظرفیت مجاز بیشتر است). با اجرای طرح رایگان، احتمال افزایش جمعیت مسافران وجود دارد که میتواند منجر به نارضایتی از شلوغی و کاهش کیفیت سفر شود. شهرداری باید سرمایهگذاری کند تا ناوگان مترو (قطارهای جدید) و اتوبوسهای بیآرتی را افزایش دهد.
- چالش سوم: «مقاومت برخی نهادها» . برخی نهادها (مانند اتحادیه تاکسیرانی که از کاهش مسافران تاکسی نگران هستند) و برخی نمایندگان مجلس (که معتقدند «رایگان شدن خدمات عموم» اصل اقتصاد مقاومتی را نقض میکند) ممکن است با این طرح مخالفت کنند. شورای شهر باید با لابیگری و ارائه مستندات علمی، این مخالفان را قانع کند.
آینده حملونقل عمومی تهران؛ سناریوهای خوشبینانه و بدبینانه
اگر لایحه دائمی شدن طرح رایگان حملونقل عمومی به تصویب برسد، تهران وارد یک دوره تحول بیسابقه میشود:
-
سناریوی خوشبینانه
تا پایان سال ۱۴۰۵، تمام خطوط مترو (شامل خطوط در حال احداث ۸، ۹ و ۱۰) و تمام خطوط بیآرتی (با اتوبوسهای جدید برقی و گازسوز) رایگان میشوند. همچنین اتصال ایستگاههای مترو به ایستگاههای بیآرتی با پیادهروهای سرپوشیده انجام میشود. مردم استقبال گستردهای میکنند و تهران به یکی از کمترافیک ترین و کمآلودگیترین کلان شهرهای منطقه تبدیل میشود.
-
سناریوی بدبینانه
به دلیل فشار مالی، شهرداری مجبور میشود طرح را فقط در ساعات غیر اوج (مثلاً ۱۰ صبح تا ۴ بعد از ظهر) اجرا کند یا فقط برای قشر خاص (دانشجویان، سالمندان، افراد کمدرآمد) رایگان باشد. در این صورت، تأثیر مثبت طرح کاهش مییابد.
نظر نهایی
به نظر میرسد با توجه به صرفهجویی عظیم بنزین و کاهش آلودگی هوا و ترافیک، شورای شهر تهران به سمت دائمی کردن طرح رایگان متمایل است. با این حال، برای موفقیت، نیاز به همکاری دولت (تأمین منابع مالی)، شهرداری (افزایش ظرفیت ناوگان) و مردم (نظافت و نگهداری از تجهیزات) است. امید است که خرد جمعی بر منافع کوتاهمدت غلبه کند و تهران صاحب یک حملونقل عمومی رایگان، کارآمد و پایدار شود.