روغن جامد رکورددار تورم خوراکی‌ها در فروردین ۱۴۰۵ / افزایش ۳۷۵ درصدی در یک سال

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

تازه‌ترین آمار منتشر شده از سوی مرکز آمار ایران درباره «متوسط قیمت کالاهای خوراکی منتخب در مناطق شهری کشور» نشان می‌دهد که تورم نقطه‌ای برخی اقلام اساسی خوراکی در فروردین‌ماه ۱۴۰۵ به سطوح کم‌سابقه‌ای رسیده است. بر اساس این گزارش، «روغن نباتی جامد» با ثبت «۳۷۵ درصد افزایش قیمت نسبت به فروردین سال گذشته»، بیشترین تورم نقطه‌ای را در میان اقلام خوراکی به خود اختصاص داده است. به عبارت دیگر، روغن جامدی که در فروردین ۱۴۰۴ حدود ۴۰ هزار تومان بود، اکنون به حدود ۱۹۰ هزار تومان رسیده است. پس از روغن جامد، «روغن نباتی مایع» با ۳۰۸ درصد افزایش در رتبه دوم قرار دارد. قیمت هر بطری روغن مایع از حدود ۵۵ هزار تومان در فروردین ۱۴۰۴ به حدود ۲۲۵ هزار تومان در فروردین ۱۴۰۵ رسیده است. «برنج خارجی» (با کیفیت متوسط) با ۲۰۹ درصد افزایش در رتبه سوم ایستاده است. برنج خارجی که در فروردین ۱۴۰۴ حدود ۸۰ هزار تومان بود، اکنون به حدود ۲۴۷ هزار تومان رسیده است.

همچنین «برنج ایرانی» (درجه یک) با ۱۵۶ درصد افزایش (از ۱۵۰ هزار به ۳۸۴ هزار تومان) و «گوشت گوسفندی» با ۱۴۰ درصد افزایش (از ۳۵۰ هزار به ۸۴۰ هزار تومان) از دیگر اقلام پرمصرف با افزایش‌های سرسام‌آور هستند. در سوی مقابل، «کره حیوانی» با ۴۸ درصد افزایش (از ۴۵۰ هزار به ۶۶۶ هزار تومان)، «شیرخشک» با ۷۱ درصد افزایش (از ۱۱۰ هزار به ۱۸۸ هزار تومان) و «ماکارونی» با ۷۵ درصد افزایش (از ۳۵ هزار به ۶۱ هزار تومان) کمترین تورم را نسبت به ماه مشابه سال قبل ثبت کرده‌اند. علت اصلی این افزایش‌ها، «جهش نرخ ارز» (از حدود ۱۲۰ هزار تومان به ۱۸۸ هزار تومان) و «حذف ارز ترجیحی ۴۲۰۰ تومانی» برای واردات روغن و برنج است. همچنین «محاصره دریایی تنگه هرمز» و «کمبود کشتی‌های تجاری» هزینه حمل و نقل را چند برابر کرده است. در این گزارش، ضمن مرور جدول تورم اقلام خوراکی، به تحلیل علل افزایش قیمت‌ها (با تمرکز بر روغن و برنج)، تأثیر آن بر سبد غذایی خانوارها، و راهکارهای کاهش فشار بر اقشار کم‌درآمد می‌پردازیم.

چرا روغن (جامد و مایع) بیشترین افزایش را داشت؟ (تحلیل عوامل)

سه دلیل اصلی برای جهش ۳۰۰+ درصدی قیمت روغن وجود دارد:

1. دلیل اول: «وابستگی ۱۰۰ درصدی به واردات» ایران حدود ۹۵ درصد روغن خام خود را از کشورهای اوکراین، روسیه، مالزی و اندونزی وارد می‌کند. با شروع جنگ و محاصره دریایی تنگه هرمز، کشتی‌های حامل روغن خام نتوانستند به بنادر جنوبی (بندرعباس، بوشهر) وارد شوند. تنها ۳۰ درصد از محموله‌های قراردادی به موقع رسید.
2. دلیل دوم: «حذف ارز ترجیحی ۴۲۰۰ تومانی» پیش از جنگ، روغن خام با نرخ ۴۲۰۰ تومان وارد می‌شد (یارانه دولتی). پس از جنگ، دولت مجبور شد ارز ترجیحی را حذف کند. اکنون واردات روغن با «ارز نیمایی (۱۴۶ هزار تومان)» یا «ارز آزاد (۱۸۸ هزار تومان)» انجام می‌شود. هزینه تمام شده روغن خام ۳۵ برابر شده است.
3. دلیل سوم: «کمبود روغن در بازار و احتکار» به دلیل کاهش واردات، بازار با کمبود روغن مواجه شد. برخی دلالان و فروشندگان، روغن را احتکار کردند و به قیمت آزاد (تا ۳۰۰ هزار تومان) به فروش رساندند. دولت با برخورد با محتکران (جریمه میلیاردی) و تزریق روغن از ذخایر استراتژیک (حدود ۵۰ هزار تن) توانست قیمت را تا حدودی کنترل کند. اما همچنان قیمت روغن جامد تا ۱۹۰ هزار تومان بالا رفته است.

برنج خارجی ۲۰۹ درصد، برنج ایرانی ۱۵۶ درصد (چرا برنج خارجی گران‌تر شد؟)

برنج خارجی (هندی، پاکستانی، تایلندی) بیشتر از برنج ایرانی (طارم، هاشمی، فجر) افزایش قیمت داشت. علت:

الف) وابستگی به ارز

برنج خارجی با ارز آزاد (۱۸۸ هزار تومان) وارد می‌شود، در حالی که برنج ایرانی با ریال (تولید داخل) معامله می‌شود. با جهش نرخ ارز، قیمت برنج خارجی ۳ برابر شده است.

ب) کاهش واردات

به دلیل تحریم‌های بانکی، واردکنندگان نتوانستند برنج خارجی بخرند. ذخایر برنج خارجی کشور به کمتر از ۲۰۰ هزار تن (یک ماه مصرف) رسید. قیمت افزایش یافت.

ج) کمبود برنج ایرانی

خشکسالی در استان‌های شمالی (گیلان، مازندران) تولید برنج ایرانی را ۳۰ درصد کاهش داد. تقاضا برای برنج ایرانی افزایش یافت و قیمت آن هم بالا رفت.

با این حال، برنج ایرانی (هر کیلو ۳۸۴ هزار تومان) همچنان گران‌تر از برنج خارجی (۲۴۷ هزار تومان) است. علت: کیفیت بالاتر و ذائقه ایرانی.

اقلام با کمترین افزایش (کره حیوانی ۴۸٪، شیرخشک ۷۱٪، ماکارونی ۷۵٪) – چرا؟

در حالی که اکثر اقلام بیش از ۱۰۰ درصد افزایش داشتند، برخی اقلام (کره حیوانی، شیرخشک، ماکارونی) افزایش کمتری داشتند. سه دلیل:

1. دلیل اول (کره حیوانی ۴۸٪)

   کره حیوانی یک کالای لوکس است و مصرف آن در میان طبقات کم‌درآمد محدود است. تقاضا برای آن در طول جنگ کاهش یافته است (مردم پول ندارند کره بخرند). کاهش تقاضا، جلوی افزایش شدید قیمت را گرفته است.

2. دلیل دوم (شیرخشک ۷۱٪)

   شیرخشک (برای نوزادان) یک کالای ضروری است و دولت ارز ترجیحی (۴۲۰۰ تومانی) را برای واردات مواد اولیه آن حفظ کرده است. کارخانه‌های شیرخشک یارانه دریافت می‌کنند. بنابراین، افزایش قیمت کنترل شده است. اما از اول خرداد ۱۴۰۵، دولت قصد دارد ارز ترجیحی شیرخشک را نیز حذف کند؛ بنابراین احتمال جهش قیمت شیرخشک در ماه‌های آینده وجود دارد.

3. دلیل سوم (ماکارونی ۷۵٪)

   ماکارونی از گندم (تولید داخل) ساخته می‌شود. ایران در تولید گندم خودکفا است (حدود ۱۴ میلیون تن در سال). بنابراین، وابستگی به ارز ندارد. افزایش قیمت ماکارونی عمدتاً ناشی از تورم داخلی (حقوق کارگران، حمل و نقل) بوده است، نه نرخ ارز.

تأثیر این افزایش‌ها بر سبد غذایی خانوارها و راهکارهای کاهش فشار

سبد غذایی یک خانوار ۴ نفره (متوسط) در فروردین ۱۴۰۴ حدود ۴.۵ میلیون تومان در ماه بود. در فروردین ۱۴۰۵، همین سبد به حدود ۱۲ میلیون تومان رسیده است (افزایش ۱۶۶ درصدی). حقوق کارگران و کارمندان تنها ۳۰ تا ۴۰ درصد افزایش یافته است. بنابراین، خانوارها مجبورند مصرف خود را کاهش دهند (مثلاً به جای ۲ کیلو گوشت، ۱ کیلو گوشت و به جای برنج ایرانی، برنج خارجی).

راهکارهای کاهش فشار

۱. استفاده از کالابرگ الکترونیکی

دولت ماهانه ۱ میلیون تومان کالابرگ به هر نفر (جمعاً ۴ میلیون تومان برای خانوار ۴ نفره) اختصاص داده است. خانوارها می‌توانند برنج، روغن، گوشت و مرغ را با کالابرگ (با قیمت سقف) خریداری کنند.

۲. خرید از فروشگاه‌های تعاونی و زنجیره‌ای (رفاه، هایپرمی، افق کوروش)

این فروشگاه‌ها کالاها را با قیمت مصوب (و نه بازار آزاد) عرضه می‌کنند. تفاوت قیمت: روغن مایع در فروشگاه زنجیره‌ای ۱۶۰ هزار تومان، در بازار آزاد ۲۲۵ هزار تومان.

۳. اجتناب از خرید هیجانی

برخی خانوارها به دلیل ترس از گرانی بیشتر، مقادیر زیادی روغن و برنج خریداری می‌کنند (احتکار خانگی). این کار باعث کمبود موقت و افزایش بیشتر قیمت می‌شود. همانند پاندمی کرونا: صبور باشید و فقط به اندازه نیاز خرید کنید.

۴. استفاده از جایگزین‌های ارزان‌تر

به جای کره حیوانی (۶۶۶ هزار تومان) از کره گیاهی (۱۵۰ هزار تومان) استفاده کنید. به جای برنج ایرانی (۳۸۴ هزار تومان) از برنج خارجی (۲۴۷ هزار تومان) استفاده کنید. به جای گوشت گوسفندی (1میلیون و ۸۴۰ هزار تومان) از گوشت مرغ (۴۰۰ هزار تومان) یا تن ماهی (۲۵۰ هزار تومان) استفاده کنید.

در پایان، از دولت می‌خواهیم که هرچه سریع‌تر سازوکار توزیع کالابرگ را بهبود بخشد و از محتکران و گران‌فروشان با شدت برخورد کند.