رونق عجیب در بازار پلاستیک بازیافتی!/ جهش سه‌رقمی قیمت‌ها اروپایی‌ها را غافلگیر کرد

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

در سناریوی مبتنی بر تداوم نااطمینانی‌های ژئوپلیتیکی در تنگه هرمز، قیمت جهانی پلاستیک‌های بازیافتی در سطوح بالا باقی خواهد ماند و حتی می‌تواند به تثبیت یک «کف قیمتی جدید» در بازار منجر شود. این هشداری است که تحلیلگران بازار پتروشیمی در روزهای اخیر به صادرکنندگان و واردکنندگان داده‌اند. افزایش قیمت جهانی پلاستیک‌های بازیافتی در هفته‌های اخیر را نمی‌توان صرفاً یک نوسان مقطعی دانست، بلکه این روند بازتابی از «تغییرات عمیق‌تر در ساختار بازار جهانی پتروشیمی» است. تغییراتی که تحت تأثیر همزمان تحولات ژئوپلیتیکی، اختلال در زنجیره تأمین خوراک‌های فسیلی و بازتعریف اولویت‌های تولیدکنندگان پلیمری شکل گرفته‌اند. وقوع جنگ تحمیلی علیه ایران و بسته شدن تنگه هرمز، به‌عنوان یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های انتقال انرژی جهان، شوک شدیدی به بازار نفتا وارد کرده و پیامدهای آن به‌سرعت در قیمت محصولات پلیمری نمایان شده است. اختلال در عرضه نفتا از خاورمیانه (که پیش از جنگ حدود ۳۰ درصد نفتای جهان را تأمین می‌کرد) موجب افزایش شدید هزینه تولید پلاستیک‌های نو شده است؛ به‌گونه‌ای که قیمت برخی گریدهای پلیمری در بازارهای جهانی تقریباً «دو برابر» شده است.

در چنین شرایطی، تولیدکنندگان پایین‌دستی که با فشار حاشیه سود مواجه‌اند، به‌طور فزاینده‌ای به سمت «مواد بازیافتی» به‌عنوان جایگزینی عملی و در کوتاه‌مدت در دسترس حرکت کرده‌اند. این تغییر ناگهانی در الگوی تقاضا، صنعت بازیافت جهانی را با شوکی کم‌سابقه مواجه کرده و توازن سنتی میان عرضه و تقاضا را بر هم زده است. افزایش تقاضا برای «پلی‌پروپیلن (PP)، پلی‌اتیلن سنگین (HDPE) و سبک (LDPE) بازیافتی» باعث شده قیمت‌ها به سطوحی برسند که پیش‌تر تنها در بازار پلیمرهای نو مشاهده می‌شد. نکته کلیدی آن است که رشد قیمت‌ها صرفاً ناشی از هیجانات بازار نیست، بلکه ریشه در «محدودیت‌های واقعی عرضه» دارد. در بازار اروپا، افزایش سه‌رقمی قیمت «پلی‌اتیلن ترفتالات (PET) بازیافتی» نشان‌دهنده شدت عدم تعادل میان عرضه و تقاضاست. تقاضای قوی، به‌ویژه از سوی کشورهای اروپای شرقی که وابستگی بالاتری به واردات مواد اولیه دارند، موجب شده موجودی بازار با سرعت جذب شود. در این گزارش، ضمن مرور جزئیات جهش قیمت پلاستیک‌های بازیافتی در بازارهای جهانی (به ویژه اروپا و آسیا)، به تحلیل علل افزایش قیمت (اختلال در تنگه هرمز، افزایش قیمت نفتا، کمبود ظرفیت بازیافت)، تأثیر بر صنایع پایین‌دستی (بسته‌بندی، خودروسازی، کالاهای مصرفی) و سناریوهای آینده می‌پردازیم.

تنگه هرمز و شوک به بازار نفتا (علت اصلی افزایش قیمت)

تنگه هرمز قبل از جنگ، روزانه حدود ۱۷ میلیون بشکه نفت و همچنین «نفتا» (خوراک اصلی تولید اتیلن و پروپیلن) را عبور می‌داد. نفتا یک فرآورده نفتی سبک است که به عنوان خوراک پتروشیمی استفاده می‌شود. حدود ۳۰ درصد از نفتای جهان از خلیج فارس (به ویژه عربستان، امارات، کویت و قطر) تأمین می‌شد. با بسته شدن تنگه هرمز (از اسفند ۱۴۰۴)، صادرات نفتا از خلیج فارس تقریباً به صفر رسید. قیمت جهانی نفتا از ۴۵۰ دلار به ازای هر تن (قبل از جنگ) به ۱,۲۰۰ دلار در هر تن (فروردین ۱۴۰۵) رسید (افزایش ۱۶۶ درصدی). این افزایش هزینه خوراک، مستقیماً قیمت پلیمرهای نو (پلی‌اتیلن، پلی‌پروپیلن) را دو برابر کرد. تولیدکنندگان پلیمر در اروپا و آسیا که به نفتا وابسته بودند، با دو گزینه روبرو شدند: «کاهش تولید» یا «تغییر خوراک به اتان و گاز طبیعی» (که نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین دارد). بسیاری از آنها کاهش تولید را انتخاب کردند که باعث کاهش عرضه پلیمرهای نو و افزایش بیشتر قیمت شد.

جهش تقاضا برای پلاستیک‌های بازیافتی (جایگزین ارزان‌تر)

با دو برابر شدن قیمت پلیمرهای نو (مثلاً پلی‌پروپیلن از ۱,۲۰۰ دلار به ۲,۴۰۰ دلار در هر تن)، تولیدکنندگان پایین‌دستی (صنایع بسته‌بندی، خودروسازی، تولید لوازم خانگی) به سمت «پلاستیک‌های بازیافتی» روی آوردند. قیمت پلی‌پروپیلن بازیافتی قبل از جنگ حدود ۸۰۰ دلار بود. اکنون به ۱,۵۰۰ دلار رسیده است (افزایش ۸۷ درصدی). اگرچه آن هم گران شده، اما همچنان از پلیمر نو (۲,۴۰۰ دلار) ارزان‌تر است.

نکته مهم: ظرفیت بازیافت در جهان (به ویژه در اروپا و آمریکا) متناسب با این جهش تقاضا توسعه نیافته است. اتحادیه اروپا سالانه حدود ۱۰ میلیون تن پلاستیک بازیافتی تولید می‌کند، در حالی که تقاضا به ۱۵ میلیون تن رسیده است (کمبود ۵ میلیون تنی). این کمبود باعث شده خریداران برای تضمین تأمین، حاضر به پرداخت «حق بیمه» (premium) تا ۳۰ درصد بالاتر از قیمت پایه باشند.

افزایش سه‌رقمی قیمت PET بازیافتی در اروپا (مطالعه موردی)

پلی‌اتیلن ترفتالات (PET) مادهای است که در بطری‌های آب معدنی و نوشابه استفاده می‌شود. قبل از جنگ، قیمت PET بازیافتی (rPET) در اروپا حدود ۹۰۰ یورو در هر تن بود. در فروردین ۱۴۰۵، این قیمت به ۱,۸۰۰ یورو رسیده است (افزایش ۱۰۰ درصدی).

بررسی علت

• کمبود نفتا: تولید PET نو (از نفتا) ۵۰ درصد کاهش یافته است.
• قوانین زیست‌محیطی اروپا: از ژانویه ۲۰۲۵، اتحادیه اروپا استفاده از ۳۰ درصد مواد بازیافتی را در بطری‌های پلاستیکی اجباری کرده است. تقاضا برای rPET اجباری شده، در حالی که عرضه محدود است.
• کمبود ظرفیت شستشو و گرانولاسیون: کارخانه‌های بازیافت PET در اروپا نمی‌توانند ضایعات بطری را به اندازه کافی به گرانول تبدیل کنند.
• کشورهای اروپای شرقی (لهستان، مجارستان، رومانی) که وابستگی بیشتری به واردات پلیمر دارند، بیشترین افزایش قیمت را تجربه کرده‌اند. برخی کارخانه‌های تولید بطری در لهستان به دلیل کمبود rPET مجبور به تعطیلی موقت شده‌اند.

اثرگذاری بر بازار آسیا (افزایش هزینه انرژی و حمل و نقل)

در حالی که اروپا با کمبود عرضه مواجه است، آسیا (به ویژه چین، هند و ویتنام) با دو چالش دیگر روبروست:

1. چالش اول: «افزایش هزینه انرژی» چین و هند برای تولید پلاستیک بازیافتی به برق و گاز نیاز دارند. قیمت زغال سنگ (برای تولید برق) به دلیل افزایش قیمت نفت، ۴۰ درصد گران شده است. همچنین قیمت گاز طبیعی در آسیا دو برابر شده است.
2. چالش دوم: «بی‌ثباتی در لجستیک دریایی» با بسته شدن تنگه هرمز، کشتی‌های حامل ضایعات پلاستیک (از اروپا و آمریکا به آسیا) مجبور به دور زدن آفریقا (دماغه امید نیک) شده‌اند که ۳۰ روز به زمان حمل اضافه کرده و هزینه حمل را ۵۰ درصد افزایش داده است. این موضوع بخشی از مزیت قیمتی پلاستیک بازیافتی آسیایی را از بین برده است. بازیافت‌کنندگان چینی اعلام کرده‌اند که در صورت تداوم شرایط فعلی، مجبور به افزایش ۲۰ درصدی قیمت فروش خود خواهند شد.

سناریوهای آینده (کف قیمتی جدید یا تعدیل موقتی؟)

تحلیلگران دو سناریو را محتمل می‌دانند:

1. سناریوی نخست (تعدیل قیمت – ۴۰٪ احتمال)

   اگر آتش‌بس در خاورمیانه پایدار بماند و تنگه هرمز ظرف ۳ ماه آینده بازگشایی شود، نفتا ارزان می‌شود، تولید پلیمرهای نو افزایش می‌یابد و تقاضا برای پلاستیک بازیافتی کاهش پیدا می‌کند. در این صورت، قیمت‌ها تا ۳۰ درصد پایین می‌آیند (ولی به سطح قبل از جنگ برنمی‌گردند).

2. سناریوی دوم (تثبیت کف قیمتی جدید – ۶۰٪ احتمال)

   در صورت تداوم نااطمینانی‌ها (جنگ فرسایشی یا محاصره طولانی)، عرضه نفتا محدود می‌ماند و پلیمرهای نو گران می‌شوند. صنایع به استفاده از پلاستیک بازیافتی عادت می‌کنند و سرمایه‌گذاری جدید در ظرفیت بازیافت (حداقل ۲ سال طول می‌کشد). در این صورت، قیمت پلاستیک بازیافتی نه تنها کاهش نمی‌یابد، بلکه در سطح بالای فعلی تثبیت می‌شود و یک «کف قیمتی جدید» (50-100 درصد بالاتر از قبل از جنگ) شکل می‌گیرد.

صندوق بین‌المللی پول (IMF) در گزارش آوریل ۲۰۲۶ خود اعلام کرده است که «احیای کامل صنعت پتروشیمی خاورمیانه至少 به ۳ سال زمان نیاز دارد.» بنابراین، سناریوی دوم (تثبیت کف قیمتی جدید) محتمل‌تر به نظر می‌رسد.