آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در حالی که جنگ تحمیلی علیه ایران وارد سومین ماه خود شده و تنگه هرمز عملاً مسدود است، رسانه العربیه امروز (دوشنبه ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵) از احتمال «گشایشی بین آمریکا و ایران» خبر داد. این رسانه سعودی به نقل از منابع آگاه مدعی شد: «ایران خواستار توقف جنگ و فراهم کردن تضمینهایی برای آن در ازای بازگشایی تنگه هرمز شده است.» همچنین «تماسها ادامه دارد و انتظار میرود که گشایشی بین آمریکا و ایران حاصل شود.» بر اساس این گزارش، ایران در پاسخ خود به پیشنهادات غرب تأکید کرده است که «به دنبال تسلیحات هستهای نیست» و «بر حق خود برای برنامه هستهای صلحآمیز تأکید کرده است.» العربیه همچنین نوشت: «پاسخ ایران آینده ذخایر اورانیوم غنیشده را به موفقیت مذاکره مرتبط کرده است. در مورد معضل اورانیوم غنیشده ایران، گامهایی برای حل آن برداشته شده است.»
با این حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، واکنش تندی به این گزارش نشان داد و در گفتوگو با رسانه اکسیوس گفت: «من همین الان پاسخ به اصطلاح نمایندگان ایران را خواندم. این را دوست ندارم؛ کاملاً غیرقابل قبول است!» ترامپ در ادامه افزود: «آنها به مدت ۴۷ سال است که کشورهای زیادی را دست میاندازند.» او همچنین از ارائه جزئیات بیشتر درباره محتوای پاسخ ایران خودداری کرد. در همین حال، وزرای خارجه ترکیه و مصر در تماس تلفنی درباره «تحولات اخیر مربوط به مذاکرات جاری ایران و آمریکا» گفتگو کردند. آنکارا و قاهره خود را به عنوان میانجی احتمالی معرفی کردهاند. در این گزارش، ضمن مرور جزئیات ادعای العربیه و واکنش ترامپ، به تحلیل محتوای پاسخ ایران، نقش میانجیهای منطقهای و سناریوهای پیش روی مذاکرات میپردازیم.
جزئیات پاسخ ایران (بر اساس ادعای العربیه)؛ چه پیشنهادی داده شده است؟
اگرچه متن رسمی پاسخ ایران منتشر نشده است، اما العربیه به نقل از منابع آگاه (که احتمالاً دیپلماتهای غربی یا عرب هستند) جزئیاتی را فاش کرده است. بر اساس این گزارش، پاسخ ایران شامل پنج بند اصلی است:
-
بند اول (توقف جنگ و تضمینها)
ایران خواستار «توقف کامل جنگ» و «فراهم کردن تضمینهای بینالمللی» برای عدم تکرار حملات در آینده شده است. در ازای آن، ایران آماده است تا «تنگه هرمز را به روی کشتیرانی تجاری بازگشایی کند.»
-
بند دوم (برنامه هستهای صلحآمیز)
ایران بار دیگر تأکید کرده است که «به دنبال تسلیحات هستهای نیست» و «بر حق خود برای غنیسازی اورانیوم در چارچوب معاهده NPT» تأکید دارد. این همان موضعی است که ایران از ابتدا داشته است.
-
بند سوم (ذخایر اورانیوم غنیشده)
ایران پذیرفته است که «در مورد آینده ذخایر اورانیوم غنیشده خود (۶۰ درصد) مذاکره کند»، اما سرنوشت آن را به «موفقیت مذاکرات و لغو تحریمها» مرتبط کرده است. به عبارت دیگر، ایران ابتدا لغو تحریمها و سپس کاهش ذخایر را میخواهد.
-
بند چهارم (گامهای عملی)
العربیه مدعی شده است که «گامهایی برای حل معضل اورانیوم غنیشده ایران برداشته شده است.» این احتمالاً اشاره به موافقت ایران با بازرسیهای بیشتر آژانس (IAEA) دارد.
-
بند پنجم (آتشبس موقت)
ایران پیشنهاد داده است که «یک آتشبس ۳ ماهه» برقرار شود تا در این مدت، مذاکرات نهایی انجام گیرد. در این مدت، تنگه هرمز برای کشتیهای تجاری (به غیر از نفتکشهای آمریکایی) بازگشایی میشود.
نکته مهم: این گزارش هنوز توسط مقامات ایرانی تأیید نشده است. وزارت امور خارجه ایران ساعاتی پیش اطلاعیهای صادر کرد و گفت: «هیچ توافق نهایی حاصل نشده و اخبار منتشر شده، گمانهزنی رسانهای است.»
واکنش ترامپ (چرا پاسخ ایران را «غیرقابل قبول» خواند؟)
واکنش تند ترامپ نشان میدهد که پاسخ ایران با خواستههای آمریکا فاصله زیادی دارد. تحلیلگران سه دلیل برای این واکنش ذکر میکنند:
-
دلیل اول (لغو تحریمها پیش از هر اقدامی)
آمریکا خواستار «توقف غنیسازی اورانیوم» و «برچیدن تأسیسات هستهای» پیش از لغو تحریمها است. اما ایران بر «لغو تحریمها اول» تأکید دارد. این همان اختلافی است که از دوران مذاکرات برجام وجود داشت.
-
دلیل دوم (حق غنیسازی)
آمریکا مخالف هرگونه غنیسازی اورانیوم توسط ایران است (حتی برای اهداف صلحآمیز). اما ایران بر حق خود برای غنیسازی (در چارچوب NPT) پافشاری میکند. ترامپ در مصاحبه خود گفت: «آنها به مدت ۴۷ سال است که کشورهای زیادی را دست میاندازند.» اشاره او به شعار «فریبکاری ایران» است.
-
دلیل سوم (ارتباط جنگ با موضوع هستهای)
آمریکا میخواهد مذاکرات را صرفاً بر «برنامه هستهای» متمرکز کند. اما ایران «جنگ و محاصره دریایی» را نیز به موضوع مرتبط کرده است. به عبارت دیگر، ایران به دنبال یک «توافق جامع» (هم پایان جنگ، هم رفع تحریمها، هم محدودیتهای هستهای) است. ترامپ این را «باجخواهی» تلقی میکند.
ترامپ همچنین به اکسیوس گفت: «مذاکرات ایران مسئله من است، نه مسئله دیگران.» این جمله ظاهراً خطاب به نتانیاهو (نخستوزیر اسرائیل) بوده است که ساعاتی قبل با ترامپ تلفنی گفتگو کرد. ترامپ میخواهد نشان دهد که تصمیمگیرنده نهایی خود اوست، نه لابی اسرائیل.
نقش میانجیهای منطقهای (ترکیه، مصر، عمان)
با وجود موضعگیری تند ترامپ، دیپلماسی پشت پرده همچنان ادامه دارد. سه کشور نقش میانجی را ایفا میکنند:
-
ترکیه
وزیر خارجه ترکیه (هاکان فیدان) با همتای مصری خود تلفنی گفتگو کرد. ترکیه که روابط خوبی با هر دو طرف (ایران و آمریکا) دارد، خود را به عنوان یک میانجی قدرتمند معرفی کرده است. آنکارا پیشنهاد میزبانی از مذاکرات مستقیم را داده است.
-
مصر
قاهره نیز پس از سالها تنش، روابط خود با ایران را بهبود بخشیده است. وزیر خارجه مصر با همتای ترکی خود درباره «تحولات مذاکرات ایران و آمریکا» گفتگو کرد. مصر به دلیل نفوذ در جهان عرب، میتواند تنش را کاهش دهد.
-
عمان و قطر
این دو کشور نیز به طور سنتی نقش میانجی را ایفا کردهاند. منابع محلی میگویند که «پیامهایی بین تهران و واشنگتن از طریق مسقط (عمان) در حال رد و بدل شدن است.»
با این حال، ترامپ در گفتوگو با اکسیوس تأکید کرد که «مسئله ایران مسئله من است، نه مسئله دیگران.» این جمله را میتوان هشداری به میانجیها (به ویژه ترکیه و مصر) تلقی کرد که «در اموری که مربوط به آنها نیست دخالت نکنند.»
سناریوهای پیش روی مذاکرات (خوشبینانه، واقعبینانه، بدبینانه)
سه سناریو برای آینده مذاکرات قابل تصور است:
-
سناریوی نخست (خوشبینانه – ۲۰٪ احتمال)
«توافق جامع طی ۳ ماه» در این سناریو، ترامپ از موضع خود عقبنشینی میکند و با «لغو تدریجی تحریمها» در ازای «توقف غنیسازی ۶۰ درصدی» موافقت میکند. ایران نیز تضمین میدهد که تنگه هرمز را بازگشایی کند. این سناریو به دلیل مواضع تند ترامپ بعید به نظر میرسد.
-
سناریوی دوم (واقعبینانه – ۶۰٪ احتمال)
«آتشبس و مذاکرات طولانی» در این سناریو، طرفین به «آتشبس ۳ ماهه» رضایت میدهند. در این مدت، تنگه هرمز برای کشتیهای تجاری (به غیر از نفتکشهای آمریکایی) بازگشایی میشود. اما مذاکرات درباره برنامه هستهای و رفع تحریمها به تعویق میافتد. این سناریو محتملترین گزینه است (زیرا هر دو طرف خسته شدهاند).
-
سناریوی سوم (بدبینانه – ۲۰٪ احتمال)
«شکست مذاکرات و تشدید جنگ» اگر ترامپ پاسخ ایران را کاملاً رد کند و ایران نیز عقبنشینی نکند، ممکن است جنگ دوباره تشدید شود (حملات هوایی جدید، اقدام به بستن کامل تنگه هرمز). این سناریو میتواند قیمت نفت را تا ۱۵۰ دلار افزایش دهد و اقتصاد جهانی را با بحران مواجه کند.
آینده مذاکرات و نقش زمان (نزدیکی به انتخابات آمریکا)
نکته مهمی که نباید نادیده گرفت، «نزدیکی به انتخابات مجلس آمریکا» (نوامبر ۲۰۲۶) است. ترامپ نمیخواهد قبل از انتخابات، امتیاز بزرگی به ایران بدهد (زیرا رأی دهندگان جمهوریخواه را از دست میدهد). از سوی دیگر، او نمیخواهد جنگ تشدید شود (زیرا ممکن است به شکست او در انتخابات منجر شود). بنابراین، محتملترین گزینه «ادامه وضعیت موجود» (آتشبس شکننده بدون توافق جامع) است. برخی تحلیلگران معتقدند که «ایران نیز عجله ندارد.» ایران ذخایر ارزی خود را (حدود ۲۰ میلیارد دلار) مدیریت کرده است و میتواند تا یکی دو ماه دیگر بدون فروش نفت دوام بیاورد.
همچنین ایران روی «پیروزی ترامپ در انتخابات مجلس» حساب نمیکند. شاید ایران ترجیح میدهد که مذاکرات را به بعد از انتخابات موکول کند تا با یک مجلس جدید (احتمالاً دموکرات) مذاکره نماید. در هر صورت، العربیه ادعا کرده است که «تماسها ادامه دارد.» وزارت امور خارجه ایران نیز ضمن رد اخبار غیررسمی، اعلام کرده است که «از هر تلاش دیپلماتیک برای پایان جنگ استقبال میکند.» باید منتظر ماند و دید که آیا ترامپ موضع خود را تعدیل میکند یا خیر.