آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، رسماً از موفقیتآمیز بودن آزمایش موشک جدید قارهپیما «سارمات» خبر داد و اعلام کرد که این موشک تا پایان سال جاری در حالت آمادهباش رزمی قرار خواهد گرفت. پوتین در جلسه ویدیوکنفرانسی با فرمانده نیروهای موشکی استراتژیک روسیه، این موشک را «قدرتمندترین سامانه موشکی جهان» توصیف کرد که از نظر توان، چهار برابر هر نمونه معادل غربی است. ویژگیهای فنی سارمات فراتر از هر موشکی است که تاکنون ساخته شده است. برد این موشک بیش از ۳۵ هزار کیلومتر اعلام شده است؛ رقمی که بیش از دو برابر برد موشکهای بالستیک قارهپیمای چینی (۱۵ هزار کیلومتر) و تقریباً سه برابر موشک مینوتمن آمریکایی (۱۳ هزار کیلومتر) است. این یعنی سارمات میتواند از مسیر قطبهای شمال و جنوب به هر نقطه از جهان حمله کند.
مهمترین ویژگی سارمات که آن را از همه موشکهای قبلی متمایز میکند، قابلیت حرکت در «مسیر زیرمداره» (Suborbital) است. برخلاف موشکهای بالستیک معمولی که فقط در یک مسیر سهموی حرکت میکنند، سارمات میتواند مسیر پروازی خود را تغییر داده و از مسیرهای غیرمنتظره به هدف حمله کند. این ویژگی به گفته پوتین، دقت اصابت را دو برابر کرده و توانایی عبور از هر سامانه دفاع موشکی موجود و آینده را به آن میدهد. تحلیلگران نظامی معتقدند که تنها یک فروند از این موشک برای نابود کردن کامل یک کشور کافی است. ایگور کوروتچنکو، تحلیلگر نظامی روس، در مصاحبه با خبرگزاری تاس اعلام کرد: «قابلیتهای این موشک به آن اجازه میدهد به عنوان سلاح تلافیجویانه و هشداردهنده در نظر گرفته شود، زیرا تنها یک موشک برای نابودی کامل کشورهایی مانند بریتانیا یا فرانسه کافی است».
سارمات که در ناتو با نام مستعار «شیطان ۲» (Satan II) شناخته میشود، سنگینترین موشک جهان با وزنی بیش از ۲۰۸ تن است. این موشک جایگزین موشک شوروی سابق «وووودا» (Voyevoda) میشود و در سیلوهای مستحکم پرتاب مستقر خواهد شد. بر اساس گزارش فرمانده نیروهای موشکی روسیه، اولین هنگ مجهز به سارمات تا پایان سال جاری در منطقه کراسنویارسک به آمادهباش کامل میرسد. سارمات قادر به حمل ۱۰ یا بیشتر کلاهک هستهای با قدرت بالا است و دارای تجهیزات پیشرفته برای نفوذ به سامانههای دفاع موشکی است. این موشک همچنین میتواند به «آوانگارد» (Avangard) مجهز شود؛ یک وسیله هایپرسونیک که قادر به گردش به دور زمین پیش از اصابت به هدف است. پوتین سال گذشته تأکید کرده بود که این فناوری سرمایهگذاریهای عظیم غرب در سامانههای دفاع موشکی را عملاً بیاثر کرده است.
آزمایش موفق سارمات در حالی انجام میشود که پیمان استارت جدید (New START) میان روسیه و آمریکا در فوریه سال جاری منقضی شده و دو قدرت بزرگ هستهای جهان دیگر تحت هیچ محدودیت رسمی در زمینه تسلیحات هستهای نیستند. پوتین در سخنرانی خود تأکید کرد که روسیه پس از خروج آمریکا از پیمان موشکهای ضدبالستیک در سال ۲۰۰۲، ناچار به توسعه این سامانههای پیشرفته شده است. واکنشهای سیاسی به این رویداد نیز قابل توجه است. دیمیتری مدودف، معاون شورای امنیت روسیه، با کنایه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «به همه دوستان غربی روسیه به خاطر آزمایش موفق موشک سارمات تبریک میگویم. حالا همه ما بسیار به هم نزدیکتر شدهایم!» این پیام تهدیدآمیز آشکارا به برد ۳۵ هزار کیلومتری سارمات اشاره دارد.
تحلیل فنی سارمات؛ انقلابی در مهندسی موشکهای بالستیک
سارمات (RS-28) یک موشک بالستیک قارهپیمای نسل جدید با سوخت مایع است که در سیلوهای مستحکم پرتاب میشود. وزن عظیم آن (بیش از ۲۰۸ تن) آن را به سنگینترین موشک عملیاتی جهان تبدیل کرده است. وزن محموله قابل حمل توسط سارمات حدود ۱۰ تن است که امکان حمل ۱۰ تا ۱۵ کلاهک هستهایی مجزا (MIRV) با قابلیت هدفگیری مستقل را فراهم میکند. هر یک از این کلاهکها میتواند قدرت انفجاری معادل ۵۰۰ تا ۸۰۰ کیلوتن TNT داشته باشد؛ به عبارت دیگر، یک فروند سارمات میتواند ۵ تا ۸ مگاتن مواد منفجره را به هدف برساند که این رقم بیش از ۴۰۰ برابر بمب هیروشیماست. مسیر پروازی زیرمداره (Suborbital) سارمات داستان متفاوتی است. موشکهای بالستیک معمولی در یک مسیر سهموی بلند حرکت میکنند و سامانههای راداری دشمن میتوانند مسیر آنها را پیش از ورود به جو شناسایی کنند. اما سارمات میتواند به لبه فضا برود، موتورهای خود را خاموش کند و در ارتفاع بسیار بالا به صورت مماسی حرکت کند و سپس ناگهان فرود آید. این قابلیت دو مزیت راهبردی دارد: اول، فاصله طی شده را بدون مصرف سوخت اضافی افزایش میدهد (که توضیحدهنده برد ۳۵ هزار کیلومتری است). دوم، کلاهک از زاویهای به هدف فرود میآید که سامانههای دفاع موشکی برای رهگیری آن طراحی نشدهاند. سومین فناوری کلیدی سارمات، مجهز بودن به وسیله هایپرسونیک «آوانگارد» (Avangard) است. آوانگارد یک وسیله گلایدینگ هایپرسونیک با سرعت بیش از ۲۰ ماخ (۲۰ برابر سرعت صوت) است که پس از جدا شدن از موشک، قادر به مانور دادن و تغییر مسیر در جو فوقانی است. این وسیله میتواند برای فریب سامانههای دفاعی، مسیری زیگزاگی را طی کند. پوتین در سال ۲۰۲۴ تأکید کرده بود که «هزینههایی که آمریکا برای سامانه دفاع موشکی خود صرف کرده با آوانگارد به صفر رسیده است».
تحلیل استراتژیک و دکترین هستهای روسیه
با خروج آمریکا از پیمان موشکهای ضدبالستیک (ABM) در سال ۲۰۰۲، روسیه خود را در موقعیتی احساس کرد که سامانههای دفاع موشکی آمریکا میتوانند توان بازدارندگی هستهای آن را تضعیف کنند. در پاسخ، کرملین برنامه توسعه موشکهای جدیدی را آغاز کرد که مهمترین آنها سارمات است. فلسفه پشت سارمات «ضربه تلافیجویانه تضمینشده» است؛ یعنی حتی اگر روسیه مورد حمله اتمی پیشدستانه قرار گیرد، سیلوهای مستحکم سارمات (که در اعماق زمین و با دیوارهای بتنی ضخیم محافظت شدهاند) نابود نشده و قادر به پاسخگویی خواهند بود.
برد ۳۵ هزار کیلومتری سارمات به آن اجازه میدهد تا از مسیر قطب جنوب به آمریکا حمله کند. سامانههای راداری هشدار زودهنگام آمریکا عمدتاً در مسیر قطب شمال متمرکز شدهاند (چون روسیه از آن جهت نزدیکتر است). حمله از مسیر قطب جنوب زمان هشدار را به حداقل میرساند و سارمات میتواند از نقطه کوری در پدافند آمریکا عبور کند. به گفته تحلیلگران نظامی، سارمات یک «سلاح همسطحساز» است که برتری تکنولوژیک غرب در حوزه دفاع موشکی را عملاً خنثی کرده است. دیمیتری مدودف با کنایه تلویحاً اشاره کرد که با وجود سارمات، فاصله روسیه و غرب کمتر شده است. این پیام تهدیدآمیز در شرایطی منتشر میشود که پس از انقضای پیمان استارت جدید، دیگر هیچ محدودیتی بر تعداد کلاهکهای هستهای روسیه و آمریکا وجود ندارد. سارمات سیگنالی به واشنگتن است که هرگونه اقدام نظامی علیه روسیه یا متحدانش، با پاسخی کوبنده و غیرقابل مهار مواجه خواهد شد.
واکنشهای بینالمللی و تأثیر بر موازنه قدرت
با وجود تنشهای فزاینده بین روسیه و غرب، کرملین پیشاپیش دولت آمریکا را از آزمایش سارمات مطلع کرده بود. این اقدام مطابق با پروتکلهای بینالمللی برای جلوگیری از سوءتفاهم است. با این حال، کارشناسان غربی نسبت به ادعاهای پوتین درباره قابلیتهای سارمات تردید دارند. برخی تحلیلگران اشاره میکنند که سارمات در گذشته با شکستهای متعددی مواجه شده است، از جمله آزمایش ناموفق در سپتامبر ۲۰۲۴ که حفره عمیقی در سیلو پرتاب ایجاد کرد. با این حال، پاول پودویگ، محقق ارشد مؤسسه تحقیقات خلع سلاح سازمان ملل، تأکید کرد که استقرار سارمات تغییری اساسی در توان بازدارندگی روسیه ایجاد نمیکند. ناتو هنوز واکنش رسمی نشان نداده، اما انتظار میرود این ائتلاف نظامی برنامههای خود برای مدرنسازی سامانه دفاع موشکی گنند طلایی (Golden Dome) را تسریع کند. آمریکا قصد دارد ماهوارهای مسلح به موشکهای رهگیر را در مدار زمین قرار دهد که بتوانند موشکهایی مانند سارمات را پیش از جدایی کلاهکها منهدم کنند. با این حال، امکان فنی و هزینههای این طرح بسیار بالا ارزیابی شده است و کارشناسان در عملی بودن آن تردید دارند، به ویژه در برابر اهداف هایپرسونیک. سارمات نه تنها ابزاری نظامی، بلکه پیامی سیاسی است. با نزدیکشدن به پایان سال ۲۰۲۶ و خروج احتمالی آمریکا از معاهدات کنترل تسلیحات دیگر، روسیه نشان میدهد که بدون توجه به واکنش غرب، مسیر مدرنسازی هستهای خود را ادامه خواهد داد. سارمات جایگزین موشکهای قدیمی «وووودا» میشود که از دوران شوروی باقی مانده بودند. این یعنی زرادخانه هستهای روسیه برای اولین بار پس از فروپاشی شوروی، به طور کامل متشکل از موشکهای نسل جدید خواهد شد.
تاریخچه سارمات؛ از شکستهای پیاپی تا موفقیت نهایی
برنامه توسعه سارمات رسماً در سال ۲۰۱۱ آغاز شد و پوتین برای اولین بار در سال ۲۰۱۸ از آن رونمایی کرد. اما مسیر این پروژه پرفرازونشیب بوده است. اولین آزمایش موفق سارمات در آوریل ۲۰۲۲ انجام شد، اما استقرار عملیاتی آن بارها به تعویق افتاد. در سپتامبر ۲۰۲۴، یک آزمایش با شکست فاجعهباری همراه بود؛ به گزارش رسانههای غربی، انفجار موشک در داخل سیلو حفرهای عمیق در محل پرتاب ایجاد کرد. این شکست انتقادهایی را در داخل روسیه به دنبال داشت و برخی کارشناسان توانایی فنی روسیه برای تکمیل پروژه را زیر سؤال بردند. اما آزمایش روز سهشنبه (۲۲ اردیبهشت / ۱۲ مه) با موفقیت کامل انجام شد. فرمانده کاراکایف در گزارش خود به پوتین تأیید کرد که تمام اهداف پرواز محقق شده و سامانه آماده استقرار است. نیروهای موشکی استراتژیک روسیه اکنون در مرحله آموزش پرسنل برای عملیاتی کردن سارمات هستند. اولین هنگ مجهز به سارمات در اوزهور (Uzhur)، منطقه کراسنویارسک، مستقر خواهد شد. انتقال از موشکهای قدیمی وووودا (که در ناتو به «شیطان» معروف بود) به سارمات (شیطان ۲) یک جهش نسل کامل محسوب میشود. وووودا که در دهه ۱۹۸۰ توسعه یافته بود، علیرغم قدرت تخریب بالا، از نظر دقت، زمان آمادهسازی و توانایی عبور از دفاع موشکی قدیمی محسوب میشد. سارمات با فاصله گرفتن از طرحهای شوروی و بهرهمندی از فناوریهای مدرن مانند آوانگارد، نسل جدیدی از موشکهای قارهپیمای سنگین را معرفی کرده است.
جمعبندی و چشمانداز آینده
با استقرار سارمات تا پایان سال ۲۰۲۶، روسیه دارای قدرتمندترین موشک بالستیک قارهپیمای تاریخ خواهد بود. این موشک یک «ضربهزننده تضمینشده» است که حتی مدرنترین سامانههای دفاع موشکی نیز قادر به توقف آن نیستند. ترکیب برد ۳۵ هزار کیلومتری، مسیر پروازی زیرمداره، و کلاهکهای هایپرسونیک آوانگارد، سارمات را به بازدارندهای بینظیر تبدیل کرده است. پیشبینی میشود که در سالهای آینده، روسیه تعدادی از لشکرهای موشکی خود را به سارمات مجهز کند. این جایگزینی تدریجی خواهد بود و احتمالاً تا سال ۲۰۳۰ ادامه خواهد یافت. همچنین سایر اجزای مثلث هستهای روسیه (موشکهای زیردریایی برد و بمبافکنهای استراتژیک) نیز در حال نوسازی هستند. در حوزه موشکهای زیردریایی، سامانه «بوروستنیک» (Burevestnik) با نیرو محرکه هستهای در مراحل نهایی توسعه است. جهان وارد فاز جدیدی از مسابقه تسلیحاتی شده است. با خاتمه یافتن پیمان استارت جدید، مانع اصلی بر سر راه توسعه تسلیحات هستهای برداشته شده است. آمریکا به دنبال مدرنسازی زرادخانه هستهای خود با موشکهای نسل جدید سنتینل و بمبافکنهای B-21 ریدر است. چین نیز در حال گسترش سریع توانمندیهای هستهای خود است. در این فضای رقابتی، سارمات به روسیه برگ برندهای داده است، اما سؤالاتی درباره پایداری بلندمدت این موشکهای عظیم و هزینههای نگهداری آنها وجود دارد. از سوی دیگر، برخی تحلیلگران هشدار میدهند که تمرکز بر سلاحهای عظیمی مانند سارمات ممکن است روسیه را در برابر تهدیدات نامتقارن (مثل حملات سایبری به سیلوها) آسیبپذیر کند. آینده نشان خواهد داد.