آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
مدیرکل آموزش و پرورش شهرستانهای استان تهران اعلام کرد که امتحانات حضوری برای دانشآموزان مقطع ابتدایی (پایههای اول تا ششم) به طور قطع منتفی است. این تصمیم با توجه به شرایط موجود و حفظ سلامت دانشآموزان و کادر آموزشی اتخاذ شده است. ارزشیابی دانشآموزان ابتدایی به صورت کیفی-توصیفی و بر اساس عملکرد سالانه و پروژههای عملی انجام خواهد شد. برای پایههای هفتم، هشتم، نهم و دهم (متوسطه اول و دوم غیرنهایی)، هنوز تصمیم نهایی گرفته نشده است. مدیرکل آموزش و پرورش شهرستانهای استان تهران تأکید کرد که هفته آینده جلسات تخصصی با حضور کارشناسان برگزار و نحوه برگزاری امتحانات این پایهها (حضوری یا غیرحضوری) اعلام خواهد شد. والدین و دانشآموزان باید منتظر اطلاعیههای رسمی باشند.
اما درباره پایههای یازدهم و دوازدهم، وضعیت شفافتر است. این دو پایه مشمول «امتحانات نهایی کشوری» هستند که به صورت سراسری و با ضوابط یکسان در تمام کشور برگزار میشود. وزارت آموزش و پرورش به عنوان متولی اصلی، نحوه برگزاری این امتحانات را به صورت سراسری اطلاعرسانی خواهد کرد. مدیرکل آموزش و پرورش شهرستانهای استان تهران در این زمینه نقشی ندارد و تابع تصمیمات وزارتخانه است. حذف امتحانات حضوری برای دبستانیها یک تصمیم هوشمندانه و مبتنی بر روانشناسی کودک است. کودکان دبستانی به دلیل رشد ناقص قشر پیشانی مغز (که مسئول برنامهریزی و کنترل تکانه است)، توانایی مدیریت استرس امتحانات را ندارند. برگزاری امتحانات رسمی و حضوری در این مقطع میتواند باعث ایجاد اضطراب امتحان، کاهش اعتماد به نفس و حتی بیزاری از مدرسه شود. به همین دلیل، بسیاری از کشورهای پیشرفته جهان (مثل فنلاند) تا پایه نهم هیچ آزمون سراسری و رسمی برگزار نمیکنند.
ارزشیابی دانشآموزان ابتدایی به روش «کیفی-توصیفی» انجام میشود. یعنی معلم به جای نمره ۲۰-۰، از عباراتی مثل «خیلی خوب»، «قابل قبول»، «نیاز به تلاش بیشتر» استفاده میکند. همچنین معلم موظف است برای هر دانشآموز یک «پوشه کار» (portfolio) تهیه کند که شامل نمونههایی از نوشتار، نقاشیها، پروژههای علمی و هنری، و گزارش عملکرد اجتماعی دانشآموز است. در پایان سال، این پوشه کار به والدین ارائه میشود و مبنای ارتقا به پایه بالاتر قرار میگیرد. یکی از نگرانیهای والدین، «عدم تشخیص نقاط ضعف و قوت دانشآموز در صورت نبود امتحان» است. اما کارشناسان آموزشی معتقدند که آزمونهای مداد-کاغذی سنتی، تصویر کاملی از تواناییهای کودک ارائه نمیدهند. یک دانشآموز ممکن است در امتحان ریاضی نمره پایین بیاورد، اما در حل مسائل عملی (مثل خرید از فروشگاه و محاسبه پول خرد) بسیار توانا باشد. روش ارزشیابی کیفی-توصیفی، با مشاهده رفتار کودک در موقعیتهای مختلف (بازی، کار گروهی، پروژههای عملی)، تصویر جامعتری از تواناییهای او به دست میدهد. برای پایههای هفتم تا دهم، احتمال برگزاری امتحانات به صورت «ترکیبی» (حضوری و غیرحضوری) وجود دارد. به عنوان مثال، دروس تئوری (مثل ریاضی، علوم، زبان) به صورت غیرحضوری و از طریق سامانه شاد، و دروس عملی (مثل آزمایشگاه، کارگاهی، هنر، تربیت بدنی) به صورت حضوری و با نوبتبندی برگزار شوند. وزارت آموزش و پرورش باید تمهیداتی بیندیشد تا دانشآموزانی که به اینترنت دسترسی ندارند یا در مناطق محروم زندگی میکنند، از عدالت آموزشی برخوردار شوند (مثلاً با توزیع بستههای آموزشی فیزیکی و برگزاری امتحانات در مدارس با ظرفیت کم). در مجموع، خبر «منتفی شدن امتحانات حضوری دبستانیها» یک نفس راحت برای میلیونها خانواده ایرانی است. کودکان دبستانی امسال بدون استرس امتحانات، سال تحصیلی را به پایان میرسانند. اما والدین باید توجه داشته باشند که این به معنای تعطیلی آموزش نیست. همکاری با معلمان در انجام پروژههای عملی، تشویق فرزندان به مطالعه کتابهای غیردرسی، و ایجاد محیط آرام برای یادگیری، همچنان ضروری است. امیدواریم که در سال تحصیلی آینده، شرایط برای آموزش حضوری و ارزشیابی استاندارد برای همه پایهها فراهم شود.
تحلیل حذف امتحانات حضوری در مقطع ابتدایی و جایگزینی با ارزشیابی کیفی
حذف امتحانات حضوری برای دانشآموزان ابتدایی یک پیروزی برای روانشناسی تربیتی است. در ایران، سالها بود که سیستم آموزشی بر پایه «امتحان مداد-کاغذی» و «نمره» طراحی شده بود، حتی برای کودکان ۷ ساله! استرس امتحانات در این سنین میتواند عوارض جبرانناپذیری داشته باشد: بیزاری از مدرسه، کاهش اعتماد به نفس، اضطراب فراگیر، و حتی علائم فیزیکی مثل دل درد و سردردهای روانتنی. به جای آن، روش ارزشیابی «کیفی-توصیفی» که بر مشاهده رفتار کودک در طول سال و جمعآوری نمونهکارها (پوشه کار) تأکید دارد، تصویر واقعیتری از تواناییهای کودک ارائه میدهد. معلم میتواند ببیند که کودک در حل مسئله، کار گروهی، خلاقیت، و ارتباط با دیگران چگونه عمل میکند، نه فقط اینکه در یک جلسه امتحان چند تست را درست جواب داده است. با این حال، اجرای موفق ارزشیابی کیفی نیازمند دو شرط است: اول، کاهش تعداد دانشآموزان در کلاس (حداکثر ۲۰ نفر) تا معلم فرصت مشاهده تک تک کودکان را داشته باشد. در حال حاضر، بسیاری از کلاسهای ابتدایی در ایران ۳۰ تا ۳۵ نفر دانشآموز دارند که این کار را غیرممکن میکند. دوم، آموزش معلمان در روشهای مشاهده و ثبت رفتار. متأسفانه بسیاری از معلمان ابتدایی با فلسفه ارزشیابی کیفی آشنایی کافی ندارند و همچنان به دنبال «نمره دادن» هستند. وزارت آموزش و پرورش باید دورههای ضمن خدمت برای معلمان برگزار کند تا این روش به درستی پیاده شود. در عمل، گزارش والدین نشان میدهد که در سالهای اخیر، بسیاری از مدارس ابتدایی همچنان به صورت غیررسمی از دانشآموزان «امتحان» میگیرند (مثلاً برگههای امتحانی با نمره). این رویه باید به طور کامل کنار گذاشته شود و به جای آن، معلمان با والدین جلسات مستمر (ماهانه) داشته باشند و نمونهکارهای دانشآموز را به آنها نشان دهند. همچنین کارنامه کیفی (با عباراتی مثل «در ریاضیات پیشرفت خوبی داشته، در املاء نیاز به تمرکز بیشتر دارد») باید جایگزین کارنامه عددی شود. اگر این تغییر نگرش در آموزش و پرورش نهادینه شود، نسل آینده با استرس کمتری به مدرسه میرود و شاید خلاقیت بیشتری از خود نشان دهد.
ابهامات و چالشهای پایههای هفتم تا دهم و امتحانات نهایی یازدهم و دوازدهم
برای پایههای هفتم تا دهم، وضعیت مبهم است. از یک سو، این دانشآموزان دیگر در سنین کودکی نیستند و توانایی مدیریت استرس امتحانات را دارند (به شرط آمادهسازی مناسب). از سوی دیگر، آموزش مجازی در دو سال اخیر باعث افت یادگیری شده و برگزاری امتحانات حضوری سخت و استاندارد میتواند به ضرر دانشآموزان مناطق محروم که دسترسی کمتری به امکانات داشتند، تمام شود. راهکار میانی، «امتحانات ترکیبی» است: دروس اصلی (ریاضی، علوم، زبان فارسی، عربی) به صورت غیرحضوری و با استفاده از سامانه شاد (با نظارت آنلاین و دوربین)، و دروس عملی و مهارتی به صورت حضوری. همچنین میتوان سوالات را به جای تستی، تشریحی و با تأکید بر فهم و تحلیل (نه حفظ طوطیوار) طراحی کرد تا تقلب دشوارتر شود.
اما حساس ترین مقطع، پایههای یازدهم و دوازدهم هستند. نمرات امتحانات نهایی این پایهها مستقیماً در سوابق تحصیلی دانشآموزان ثبت میشود و سهم ۴۰ درصدی در نتیجه کنکور سراسری دارد. بنابراین، برگزاری این امتحانات باید نهایت دقت و جدیت صورت گیرد تا عدالت آموزشی رعایت شود. وزارت آموزش و پرورش احتمالاً تصمیم به برگزاری حضوری امتحانات خواهد گرفت (چون نظارت بر امتحانات غیرحضوری عملاً غیرممکن است). با این حال، باید پروتکلهای بهداشتی (فاصله ۱.۵ متر، ماسک، تهویه هوا، ضدعفونی سطوح) به دقت رعایت شود. همچنین برای دانشآموزانی که به دلیل بیماری یا قرنطینه نمیتوانند در جلسه امتحان حاضر شوند، باید امتحانات جایگزین (در شهریور ماه) با ضریب یکسان در نظر گرفته شود. یکی از چالشهای اصلی، توزیع نابرابر فرصتهای آموزشی در دوران کرونا و جنگ است. دانشآموزانی که در شهرهای بزرگ و با اینترنت پرسرعت زندگی میکردند، نسبت به دانشآموزان روستایی و محروم برتری آشکاری دارند. برای جبران این نابرابری، پیشنهاد میشود که سوالات امتحانات نهایی امسال، آسانتر از سالهای قبل طراحی شود و تعداد سوالات انتخابی افزایش یابد (مثلاً از ۱۰ سوال، دانشآموز به ۷ سوال پاسخ دهد). همچنین نمرات مستمر (فعالیتهای حین سال) سهم بیشتری (۳۰ درصد به جای ۲۰ درصد) در نمره نهایی داشته باشد. این راهکارها میتواند تا حدی از فشار بر دانشآموزان مناطق محروم بکاهد. والدین باید با آرامش و برنامهریزی، فرزندان خود را برای امتحانات نهایی آماده کنند و استرس بیمورد ایجاد نکنند.