آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
وزارت دادگستری آمریکا از بازداشت «محمدباقر الساعدی»، از فرماندهان شاخص گروه کتائب حزبالله عراق، و انتقال او به ایالات متحده خبر داد. این اقدام در حالی صورت میگیرد که روابط ایران و آمریکا در اوج تنشهای نظامی و دیپلماتیک به سر میبرد و منطقه غرب آسیا شاهد تحولات امنیتی پیچیدهایست. بر اساس گزارش پایگاه خبری «اکسیوس»، الساعدی با شش اتهام از جمله «هدایت دیگران برای حمله به منافع آمریکا و اسرائیل» و «فعالیت به عنوان فرمانده در کتائب حزبالله عراق و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران» مواجه است. وی پس از بازداشت، به خاک آمریکا منتقل شده و در انتظار محاکمه به سر میبرد.
کتائب حزبالله عراق یکی از نیروهای مسلح تأثیرگذار و نزدیک به ایران در عراق است که در سالهای اخیر نقش مهمی در عملیات علیه نیروهای آمریکایی در عراق و سوریه داشته است. این گروه بارها از سوی آمریکا در فهرست سازمانهای تروریستی قرار گرفته و فرماندهان آن هدف تحریمها و اقدامات اطلاعاتی واشنگتن بودهاند. بازداشت الساعدی را میتوان ادامه سیاست «شکار فرماندهان مقاومت» از سوی آمریکا ارزیابی کرد. پیش از این، آمریکا در دی ماه ۱۳۹۸ (ژانویه ۲۰۲۰) با حمله پهپادی به فرودگاه بغداد، سردار قاسم سلیمانی (فرمانده نیروی قدس سپاه) و ابومهدی المهندس (از بنیانگذاران کتائب حزبالله) را ترور کرد. حالا به نظر میرسد واشنگتن با دستگیری الساعدی، گام دیگری در تضعیف این جریان برداشته است.
نحوه بازداشت الساعدی هنوز به طور کامل روشن نیست. برخی منابع از بازداشت وی در یکی از کشورهای منطقه (احتمالاً ترکیه، امارات یا اردن) و سپس تحویل به آمریکا خبر میدهند، اما وزارت دادگستری آمریکا جزئیات عملیاتی را فاش نکرده است. کتائب حزبالله عراق نیز تاکنون واکنش رسمی به این خبر نشان نداده است. تحلیلگران مسائل منطقه معتقدند که بازداشت الساعدی میتواند واکنشهای تلافیجویانهای از سوی گروههای مقاومت عراقی علیه منافع آمریکا در این کشور به دنبال داشته باشد. در سالهای اخیر، پایگاهها و کاروانهای لجستیکی آمریکا در عراق بارها هدف حملات موشکی و پهپادی قرار گرفته است. حالا با توجه به حساسیت بالای پرونده الساعدی، احتمال تشدید تنشها در عراق وجود دارد.
از سوی دیگر، این رویداد در شرایطی رخ میدهد که مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا درباره برنامه هستهای و پایان جنگ در بنبست قرار دارد. برخی کارشناسان بر این باورند که واشنگتن با دستگیری یکی از فرماندهان نزدیک به ایران، قصد دارد فشار خود را بر تهران افزایش دهد و برگههای جدیدی را در میز مذاکره قرار دهد. با این حال، چنین اقداماتی معمولاً منجر به بیاعتمادی بیشتر و توقف کامل گفتگوها میشود. در مجموع، بازداشت الساعدی یک رویداد مهم امنیتی و سیاسی است که میتواند ابعاد مختلفی داشته باشد: از تضعیف کتائب حزبالله عراق و تغییر موازنه قدرت در این کشور گرفته تا تشدید تنشها بین ایران و آمریکا. جامعه بینالملل و به ویژه کشورهای منطقه، تحولات بعدی را با دقت دنبال خواهند کرد. ایران، عراق و گروههای مقاومت هنوز واکنش رسمی نشان ندادهاند، اما انتظار میرود در ساعات و روزهای آینده موضع خود را اعلام کنند.
ابعاد امنیتی و اطلاعاتی بازداشت الساعدی و پیامدهای آن در عراق
بازداشت یک فرمانده رده بالای کتائب حزبالله عراق توسط آمریکا، یک عملیات پیچیده اطلاعاتی و امنیتی را نشان میدهد. نکته مهم این است که الساعدی در کجا و چگونه بازداشت شده است. عراق از نظر قانونی هرگونه بازداشت شهروندان عراقی توسط نیروهای خارجی (بدون هماهنگی با دولت عراق) را نقض حاکمیت ملی میداند. اگر الساعدی در خاک عراق بازداشت شده باشد، این اقدام میتواند اعتراض شدید دولت بغداد (که روابط پیچیدهای با آمریکا و ایران دارد) را به دنبال داشته باشد. اگر در کشور ثالثی (مثل ترکیه، امارات یا اردن) بازداشت شده، آن کشور نیز با سؤالات جدی درباره همکاری با آمریکا مواجه خواهد شد. تا این لحظه، وزارت دادگستری آمریکا از ارائه جزئیات عملیاتی خودداری کرده است.
کتائب حزبالله عراق یکی از قویترین گروههای مسلح در چارچوب «حشد شعبی» (نیروهای بسیج مردمی عراق) است که در نبرد با داعش نقش کلیدی ایفا کرد و پس از آن، به یکی از بازوهای نفوذ ایران در عراق تبدیل شد. این گروه مسئول دهها حمله به پایگاههای آمریکایی در عراق و سوریه (از جمله حملات موشکی و پهپادی) بوده است. حذف یا دستگیری فرماندهان این گروه، عملیاتهای ضدآمریکایی آنها را مختل میکند. با این حال، تجربه نشان داده که این گروهها ساختار غیرمتمرکز دارند و حذف یک فرمانده، به سرعت با جایگزینی فرد دیگر جبران میشود. به عنوان مثال، پس از ترور ابومهدی المهندس، گروه به فعالیت خود ادامه داد و حتی حملات را تشدید کرد.
واکنش گروههای مقاومت عراقی به بازداشت الساعدی میتواند بسیار شدید باشد. احتمال افزایش حملات موشکی و پهپادی به سفارت آمریکا در بغداد، پایگاه هوایی عین الاسد، و کاروانهای لجستیکی آمریکا در عراق وجود دارد. همچنین ممکن است این گروهها با حمله به منافع متحدان آمریکا در منطقه (مثل اردن یا عربستان) سعی در تلافی داشته باشند. دولت عراق در میان دو فشار آمریکا (برای کنترل گروههای مقاومت) و ایران (برای حمایت از آنها) قرار دارد و بعید است بتواند مانع از تشدید تنشها شود. سازمان ملل و اتحادیه عرب باید برای جلوگیری از تشدید درگیریها در عراق وارد عمل شوند.
تحلیل حقوقی و قضایی پرونده الساعدی در آمریکا (اتهامات و فرآیند محاکمه)
وزارت دادگستری آمریکا الساعدی را به «شش اتهام» متهم کرده است. بر اساس قوانین آمریکا (به ویژه قانون «تحریمهای تروریستی» و قانون «عدالت برای قربانیان تروریسم»)، هرگونه همکاری با سازمانهایی که از سوی آمریکا تروریستی شناخته میشوند (از جمله کتائب حزبالله و سپاه پاسداران) جرم محسوب میشود و مجازات آن تا حبس ابد یا حتی اعدام (در موارد خاص) است. الساعدی متهم است که «دیگران را برای حمله به منافع آمریکا و اسرائیل هدایت کرده است». برای اثبات این اتهام، دادستان آمریکا باید مدارکی ارائه دهد که نشان دهد الساعدی مستقیماً دستور حمله داده یا در برنامهریزی آن نقش داشته است.
فرآیند محاکمه الساعدی در آمریکا ممکن است سالها طول بکشد. او ابتدا در یک دادگاه فدرال (احتمالاً در واشنگتن دی سی یا نیویورک) حاضر میشود و به اتهامات خود پاسخ میگوید. وکیل مدافع او میتواند استدلال کند که آمریکا صلاحیت قضایی برای محاکمه یک شهروند عراقی را ندارد (به خصوص اگر بازداشت غیرقانونی بوده باشد). همچنین ممکن است دولت عراق درخواست استرداد الساعدی را مطرح کند (اگر او شهروند عراقی باشد و جرمی در خاک عراق مرتکب نشده باشد). اما آمریکا معمولاً درخواستهای استرداد متهمان تروریستی را رد میکند. پروندههای مشابه (مثل محاکمه عوامل بمبگذاری در سفارت آمریکا در آفریقا) نشان داده که دادگاههای آمریکا تمایل به صدور احکام سنگین دارند.
جمهوری اسلامی ایران و کتائب حزبالله عراق میتوانند با استفاده از ابزارهای حقوقی و دیپلماتیک برای آزادی الساعدی تلاش کنند. ایران میتواند پرونده الساعدی را در دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ) مطرح کند و ادعای نقض حاکمیت عراق و حقوق بشر را مطرح نماید. همچنین میتواند با تبادل زندانیان (به عنوان مثال، آزادی شهروندان آمریکایی زندانی در ایران در ازای آزادی الساعدی) وارد مذاکره شود. با این حال، با توجه به فضای خصمانه بین دو کشور، بعید است که این پرونده به سرعت حل شود. الساعدی احتمالاً سالها در زندانهای آمریکا باقی خواهد ماند.
تأثیر بازداشت الساعدی بر مذاکرات ایران و آمریکا و آینده روابط دو کشور
بازداشت الساعدی در حساسترین مقطع زمانی رخ داده است: زمانی که مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا درباره برنامه هستهای و پایان جنگ به بنبست رسیده و هر دو طرف به دنبال افزایش فشار بر یکدیگر هستند. آمریکا با دستگیری یک فرمانده نزدیک به ایران (که به نوعی «گروگان» با ارزش محسوب میشود)، قصد دارد یک برگ برنده در میز مذاکره داشته باشد. واشنگتن میتواند بگوید: «اگر ایران در موضوع هستهای امتیاز بدهد، ما ممکن است الساعدی را آزاد کنیم یا حکم او را تخفیف دهیم.» اما ایران معمولاً در برابر این گونه باجخواهیها مقاومت میکند و امتیاز نمیدهد (چرا که این کار را نشانه ضعف تلقی میکند). به عنوان مثال، ایران پس از ترور سلیمانی، نه تنها عقبنشینی نکرد، بلکه حملات تلافیجویانهای به پایگاه آمریکایی عین الاسد انجام داد.
از سوی دیگر، این اقدام میتواند مذاکرات را به طور کامل متوقف کند. تیم مذاکرهکننده ایرانی ممکن است دستگیری الساعدی را اقدامی خصمانه و نقض حسن نیت تلقی کند و از ادامه گفتگوها خودداری کند. همچنین ممکن است ایران دستور دهد که گروههای مقاومت در عراق و سوریه، حملات خود علیه آمریکا را تشدید کنند. این یک چرخه معیوب از خشونت است: دستگیری الساعدی -> حملات تلافیجویانه -> پاسخ نظامی آمریکا -> افزایش تلفات -> توقف کامل مذاکرات.
برای جلوگیری از این سناریو، هر دو طرف نیاز به خویشتنداری دارند. اما با توجه به فضای انتخابات آمریکا و لزوم نشان دادن قدرت از سوی ترامپ، خویشتنداری بعید به نظر میرسد. در بلندمدت، بازداشت الساعدی نشان میدهد که آمریکا از ابزارهای قضایی و پلیسی (به جای نظامی) برای مقابله با ایران و متحدانش استفاده میکند. این استراتژی (که «عدالت فراسرزمینی» نامیده میشود) با هدف قرار دادن فرماندهان و مقامات ایرانی در خارج از مرزهای ایران، هزینههای سفر و فعالیت آنها را افزایش میدهد. ایران نیز ممکن است در مقابل، دست به بازداشت شهروندان آمریکایی (با اتهامات جاسوسی یا همکاری با دولت خصمانه) بزند. این تبادل بازداشتیها (که در گذشته نیز رخ داده) میتواند به یک بازی پنهانی تبدیل شود که در آن افراد بیگناه گروگان گرفته میشوند. به هر حال، الساعدی قربانی یک بازی بزرگ ژئوپلیتیک شده است و آینده او به نتیجه مذاکرات هستهای و میزان قدرت چانهزنی ایران بستگی دارد.