آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:
اگر فکر میکنید فقط سیگار و قلیان به سلامت شما آسیب میزند، سخت در اشتباهید؛ وزارت بهداشت لیست بلندبالایی از کالاها و خدماتی را اعلام کرده که سلامت ایرانیان را تهدید میکنند. از سوسیس و کالباس که در سفره بسیاری از خانوادهها جای دارد، تا نوشابههای انرژیزا و حتی کاشت ناخن و کراتینه مو؛ اینها همه در فهرست «کالاها و خدمات آسیبرسان به سلامت» سال ۱۴۰۵ قرار گرفتهاند. وزارت بهداشت با انتشار این فهرست، قصد دارد آگاهی عمومی را نسبت به مخاطرات پنهان محصولات به ظاهر عادی افزایش دهد. در این فهرست، انواع نوشابه گازدار (حتی بدون قند)، نوشیدنیهای مالت، نوشابههای انرژیزا، و انواع نوشیدنیهای میوهای با آبمیوه ۲۵ درصد و کمتر، جزو کالاهای پرخطر معرفی شدهاند.
همچنین انواع روغن نیمه جامد، مایونز و سسهای سرد، چیپس و خلال سیبزمینی، و فرآوردههای حجیم شده بر پایه بلغور و آرد غلات در این فهرست جای دارند. اما فراتر از خوراکیها، برخی خدمات زیبایی نیز در این لیست قرار گرفتهاند: فرآوردههای رنگ مو و دکلره، کراتینه و صاف کنندههای مو، کاشت ناخن، تاتو و طراحی پوست، و حتی خدمات برنزهسازی (سولاریوم). این اقدام وزارت بهداشت در حالی صورت میگیرد که آمار بیماریهای غیرواگیر در ایران رو به افزایش است و کارشناسان تغذیه و سلامت، سالهاست نسبت به مصرف بیرویه این محصولات هشدار میدهند. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل این فهرست، دلایل علمی آسیبرسانی هر یک از این کالاها و خدمات، و توصیههای وزارت بهداشت را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
کالاهای خوراکی آسیبرسان؛ از سوسیس تا چیپس و نوشابه
فهرست وزارت بهداشت شامل طیف وسیعی از کالاهای خوراکی است که بسیاری از آنها جزو اقلام پرمصرف در سبد غذایی ایرانیان محسوب میشوند. در رأس این فهرست، «انواع سوسیس و کالباس» قرار دارند. این فرآوردههای گوشتی به دلیل داشتن مقادیر بالای نیتریت و نیترات (به عنوان مواد نگهدارنده)، چربی اشباع، سدیم و مواد افزودنی، خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ و بیماریهای قلبی را افزایش میدهند. سازمان جهانی بهداشت نیز سوسیس و کالباس را در گروه مواد «سرطانزای قطعی» (گروه ۱) طبقهبندی کرده است. نوشابههای گازدار، حتی انواع «بدون قند»، نیز در این فهرست قرار دارند. هرچند نوشابههای بدون قند کالری کمتری دارند، اما شیرین کنندههای مصنوعی آنها (مانند آسپارتام) میتوانند متابولیسم بدن را مختل کرده، خطر دیابت نوع ۲ را افزایش دهند و به سلامت دندانها و استخوانها آسیب بزنند. نوشابههای انرژیزا نیز به دلیل داشتن کافئین بالا، تورین و قند زیاد، میتوانند باعث تپش قلب، افزایش فشار خون، اختلالات خواب و حتی ایست قلبی (به ویژه در جوانان و نوجوانان) شوند. نوشیدنیهای مالت و نوشیدنیهای میوهای با آبمیوه ۲۵ درصد و کمتر نیز عمدتاً قند و مواد افزودنی هستند و ارزش غذایی ناچیزی دارند. در بخش تنقلات، «چیپس و خلال سیبزمینی» و «فرآوردههای حجیم شده بر پایه بلغور و آرد غلات» (مانند پفک و اسنکهای مشابه) به دلیل داشتن چربیهای ترانس، نمک بالا و کالری متراکم (اما ارزش غذایی بسیار کم) جزو آسیبرسانترین خوراکیها معرفی شدهاند. همچنین «روغن نیمه جامد» (که عمدتاً از فرآیند هیدروژناسیون جزئی تولید میشود) منبع اصلی چربیهای ترانس در رژیم غذایی ایرانیان است که خطر بیماریهای قلبی را به شدت افزایش میدهد. «مایونز و سسهای سرد» نیز به دلیل چربی بالا، نمک و مواد نگهدارنده در این فهرست قرار گرفتهاند.
محصولات دخانی؛ از سیگار سنتی تا انواع جدید
سیگار و محصولات دخانی به طور سنتی در صدر فهرست کالاهای آسیبرسان به سلامت قرار دارند. وزارت بهداشت تأکید کرده است که تمام انواع محصولات دخانی (سیگار سنتی، سیگار الکترونیک، جوی، پیپ، قلیان و...) به دلیل داشتن نیکوتین، قطران و هزاران ماده شیمیایی سمی و سرطانزا، تهدیدی جدی برای سلامت فردی و عمومی محسوب میشوند. طبق آمار، استعمال دخانیات علت اصلی ۹۰ درصد سرطان ریه، ۷۵ درصد بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)، و یک عامل مهم در بروز بیماریهای قلبی، سکته مغزی و سرطانهای متعدد دیگر است.
نکته نگرانکننده، افزایش مصرف «محصولات دخانی نوظهور» در میان جوانان و نوجوانان است. سیگارهای الکترونیک (ویپ) که تصور میشود کمخطرتر هستند، همچنان حاوی نیکوتین و مواد شیمیایی مضر هستند و میتوانند باعث آسیب ریه، اعتیاد و ورود به مصرف سیگارهای سنتی شوند. همچنین قلیان که در فرهنگ ایرانی ریشه عمیقی دارد، به دلیل کشیدن طولانیمدت (اغلب چند ساعت) و استفاده مشترک از سرقلیان، خطر انتقال بیماریهای عفونی و تنفسی را نیز به همراه دارد. وزارت بهداشت بر ممنوعیت تبلیغات، فروش به افراد زیر ۱۸ سال، و استعمال دخانیات در اماکن عمومی تأکید دارد و از مردم خواسته است برای حفظ سلامت خود و خانواده، از مصرف هرگونه محصول دخانی خودداری کنند.
کارشناسان سلامت، «ترک سیگار» را یکی از بهترین تصمیمات برای افزایش طول عمر و کیفیت زندگی میدانند. وزارت بهداشت خط تلفن ملی ترک دخانیات (۴۰۳۰) و مراکز مشاوره ترک سیگار در سراسر کشور را برای کمک به افراد وابسته به نیکوتین راهاندازی کرده است. همچنین طرحهایی مانند «افزایش قیمت محصولات دخانی از طریق مالیات»، «چاپ هشدارهای تصویری بزرگ بر روی پاکت سیگار»، و «ممنوعیت ویترینی و نمایش محصولات در فروشگاهها» در دست اجراست.
خدمات آرایشی و بهداشتی؛ از کراتینه تا کاشت ناخن
بخش قابل توجهی از فهرست وزارت بهداشت به خدمات و فرآوردههای آرایشی و بهداشتی اختصاص دارد. «فرآوردههای رنگ مو و بیرنگ کننده مو (دکلره)» به دلیل داشتن آمونیاک، پراکسید هیدروژن و پارافنیلن دی آمین (PPD) میتوانند باعث واکنشهای آلرژیک شدید (مانند اگزما، خارش و تورم پوست سر و صورت)، آسیب به ساقه مو، و در موارد نادر، افزایش خطر سرطان مثانه شوند. وزارت بهداشت توصیه میکند از رنگهای موی حاوی مواد طبیعی و بدون آمونیاک استفاده شود و حتماً قبل از مصرف، تست حساسیت روی پوست پشت گوش انجام گیرد. «فرآوردههای صاف کننده، فر کننده و کراتینه کننده مو» نیز در این فهرست قرار دارند. بسیاری از این محصولات (به ویژه انواع غیراستاندارد و قاچاق) حاوی مقادیر بالای «فرمالدهید» (فرمالین) هستند؛ مادهای که سازمان جهانی بهداشت آن را به عنوان «سرطانزای قطعی» طبقهبندی کرده است. استنشاق بخار فرمالدهید در طول عمل کراتینه (که اغلب با اتوی داغ انجام میشود) میتواند باعث سوزش چشم و گلو، سردرد، تهوع و در بلندمدت، افزایش خطر سرطان نازوفارنکس و لوسمی شود. مصرف کنندگان باید حتماً از محصولات دارای مجوز از سازمان غذا و دارو استفاده کنند و در سالنهای دارای تهویه مناسب اقدام به این کار نمایند. «فرآوردههای کاشت ناخن» و «خدمات تاتو و طراحی پوست» از دیگر موارد این فهرست هستند. کاشت ناخن (استفاده از ژل، کاشت پودری یا کاشت صفحه) اگر با مواد استاندارد و رعایت بهداشت کامل انجام نشود، میتواند باعث عفونت قارچی و باکتریایی، حساسیت، تخریب صفحه ناخن طبیعی و حتی انتقال بیماریهای خونی (مانند هپاتیت B و C و ایدز) شود. تاتو نیز به دلیل ورود جوهر به لایههای عمیق پوست، میتواند باعث واکنشهای آلرژیک (حتی سالها بعد)، ایجاد بافت اضافه (اسکار) و افزایش خطر عفونتهای پوستی شود. وزارت بهداشت تأکید دارد این خدمات فقط باید توسط افراد مجرب و در مراکز دارای مجوز و با رعایت کامل اصول بهداشتی انجام شوند.
خدمات برنزهسازی و سولاریوم؛ خطر پنهان سرطان پوست
یکی از خدماتی که در فهرست جدید وزارت بهداشت جای گرفته، «خدمات برنزهسازی پوست و سولاریوم» است. سولاریوم (یا تخت برنزه کننده) دستگاهی است که با تابش اشعه فرابنفش (UV) مصنوعی، باعث تیره شدن رنگ پوست میشود. در سالهای گذشته، این خدمات در برخی سالنهای زیبایی و باشگاههای ورزشی به عنوان یک خدمت لوکس و زیبایی ارائه میشد. اما سازمان جهانی بهداشت و آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان، دستگاههای برنزه کننده را در بالاترین سطح خطر سرطانزایی (گروه ۱) قرار دادهاند؛ یعنی همان سطح خطر سیگار و آزبست.
اشعه فرابنفش سولاریوم نه تنها سرطانزای قطعی است، بلکه باعث پیری زودرس پوست (چین و چروک، کک و مک، افتادگی)، کاهش الاستیسیته پوست، آسیب به DNA سلولها، و تضعیف سیستم ایمنی پوست میشود. طبق مطالعات علمی، استفاده از سولاریوم قبل از ۳۵ سالگی، خطر ابتلا به ملانوم (کشندهترین نوع سرطان پوست) را تا ۷۵ درصد افزایش میدهد. برخلاف تصور عمومی، اشعه سولاریوم هیچ مزیتی نسبت به آفتاب طبیعی ندارد و در برخی دستگاههای غیراستاندارد، شدت اشعه حتی چندین برابر آفتاب ظهر تابستان است.
وزارت بهداشت با قرار دادن سولاریوم در فهرست خدمات آسیبرسان، به صراحت اعلام کرده که این خدمات نه تنها مفید نیستند، بلکه به شدت مضر و سرطانزا هستند. توصیه وزارت بهداشت به مردم: «برنزه شدن هرگز سالم نیست». اگر پوست برنزه میخواهید، از کرمهای برنزه کننده مجاز (که حاوی مواد ایمن و بدون اشعه هستند) استفاده کنید یا از اسپری برنزه استفاده نمایید. هرگز برای زیبایی موقت، سلامت دائمی خود را فدای لکهها و سرطان نکنید. همچنین از آفتاب طبیعی نیز با استفاده از کرم ضدآفتاب با SPF مناسب، کلاه و عینک آفتابی محافظت کنید.
اهداف وزارت بهداشت و توصیههای عملی به مردم
هدف اصلی وزارت بهداشت از انتشار این فهرست، صرفاً «ممنوعیت» یا «تحریم» کالاها و خدمات نیست (به استثنای دخانیات که محدودیتهای قانونی دارد). هدف اصلی، «افزایش آگاهی عمومی» و «تغییر الگوی مصرف» است. بسیاری از مردم بدون اطلاع از مضرات پنهان این محصولات، آنها را به طور روزمره مصرف میکنند. به عنوان مثال، یک مادر ممکن است فکر کند نوشیدنی میوهای بستهبندی شده برای کودکش مفید است، در حالی که عملاً فقط آب، قند و اسانس است. یک جوان ممکن است فکر کند کراتینه مو یک روش بیخطر برای صاف کردن مو است، در حالی که با فرمالدهید سرطانزا مواجه است. وزارت بهداشت چند توصیه عملی به مردم دارد:
- اول، «به برچسب مواد غذایی دقت کنید». از خرید محصولات با قند افزوده بالا، چربی ترانس، سدیم بالا، و مواد نگهدارنده شیمیایی خودداری کنید.
- دوم، «مصرف فست فودها و غذاهای فرآوری شده را به حداقل برسانید» و تا حد امکان از غذاهای تازه و خانگی استفاده کنید.
- سوم، «اگر به دنبال تغییر ظاهر خود هستید (مثل رنگ مو یا کاشت ناخن)، فقط به مراکز مجاز و دارای پروانه بهداشتی مراجعه کنید و از محصولات دارای سیب سلامت سازمان غذا و دارو استفاده کنید».
- چهارم، «هرگز از سولاریوم استفاده نکنید» و برنزه شدن طبیعی در آفتاب را نیز با محافظت مناسب انجام دهید.
- پنجم، «سیگار و هرگونه محصول دخانی را ترک کنید»؛ اگر نمیتوانید به تنهایی ترک کنید، از مراکز مشاوره ترک سیگار و خط تلفن ۴۰۳۰ کمک بگیرید.
در نهایت، وزارت بهداشت تأکید کرده است که این فهرست هر سال به روزرسانی میشود و ممکن است کالاها و خدمات جدیدی با توجه به شواهد علمی به آن اضافه یا از آن حذف شوند. همچنین سازمان غذا و دارو، سازمان تعزیرات حکومتی و سایر نهادهای نظارتی موظف شدهاند بر تولید، توزیع، تبلیغات و ارائه این کالاها و خدمات نظارت بیشتری داشته باشند و با متخلفان برخورد قانونی کنند. مردم نیز میتوانند تخلفات بهداشتی را از طریق سامانه ۱۹۰ به وزارت بهداشت گزارش دهند. سلامت شما، سرمایه اصلی زندگی شماست؛ آگاهانه انتخاب کنید.