زلزله ۴.۷ ریشتری بخش‌هایی از استان هرمزگان را لرزاند

آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:

کانون این زمین‌لرزه، حوالی بندر لافت در شمال غربی جزیره قشم گزارش شده است. بندر لافت یکی از بنادر قدیمی و توریستی جزیره قشم است که سالانه گردشگران بسیاری از آن بازدید می‌کنند. شدت لرزش‌ها به گونه‌ای بود که ساکنان شهر هرمز در شرق جزیره قشم و همچنین برخی مناطق روستایی در حومه بندرعباس نیز آن را به وضوح حس کردند. گزارش‌های مردمی حاکی از آن است که لرزش‌ها بین چند ثانیه تا نزدیک به ده ثانیه به طول انجامیده است. در برخی نقاط، مردم به صورت خودجوش ساختمان‌ها را تخلیه کرده و به نقاط باز و امن پناه برده‌اند. مدارس و ادارات محلی در حال جمع‌آوری گزارش از وضعیت مناطق تحت پوشش خود هستند. شبکه‌های مخابراتی و اینترنتی در منطقه دچار اختلال موقتی نشده و ارتباط با مناطق زلزله‌زده برقرار است.

مدیریت بحران استان هرمزگان در اطلاعیه‌ای اعلام کرده است که تیم‌های امدادی در حالت آماده‌باش کامل قرار دارند. به دلیل عمق نسبتاً مناسب زلزله (۲۰ کیلومتر) و بزرگی نه چندان زیاد آن (۴.۷ ریشتر)، احتمال خسارت سنگین و تلفات گسترده کم ارزیابی می‌شود، اما تیم‌های ارزیاب برای بررسی دقیق‌تر به مناطق روستایی و صعب‌العبور اعزام شده‌اند. هشدار داده شده است که شهروندان از تردد غیرضروری در محدوده گسل‌ها و ساختمان‌های فرسوده خودداری کنند.

مدیرکل مدیریت بحران استانداری هرمزگان: تا کنون خسارتی از زمین لرزه بندر لافت گزارش نشده است اما بررسی‌ها در منطقه ادامه دارد این زمین لرزه در شهر بندرعباس نیز احساس شد. کانون این زلزله در فاصله ۱۹ کیلومتری لافت، ۲۴ کیلومتری بندر خمیر، ۲۹ کیلومتری درگهان و ۴۹ کیلومتری بندرعباس بود.

جزئیات لرزه‌شناختی زلزله هرمزگان

زمین لرزه امروز در استان هرمزگان با مشخصات فنی خاصی همراه بوده است. بزرگی ۴.۷ ریشتر در مقیاس امواج درونی (ریشتر) یک زلزله «متوسط» محسوب می‌شود. این امواج به طور معمول باعث لرزش شدید اشیا، حرکت مبلمان، ترک خوردن دیوارهای غیرسازه‌ای و در مناطق روستایی با ساختمان‌های خشتی و گلی، ممکن است باعث فروریزش نسبی شود. با این حال، بعید است که زلزله با این بزرگی باعث تخریب گسترده ساختمان‌های بتنی استاندارد شود. نکته مهم، «عمق کانونی» این زلزله (۲۰ کیلومتر) است. زلزله‌های با عمق کمتر از ۳۰ کیلومتر «کم عمق» نامیده می‌شوند. در زلزله‌های کم عمق، انرژی لرزه‌ای با فاصله کمتری به سطح زمین می‌رسد و بنابراین «شدت لرزش» در سطح بیشتر از زلزله‌های با عمق زیاد (مثلاً ۵۰ یا ۶۰ کیلومتر) است. به همین دلیل، این زلزله در مناطق وسیع‌تری (حتی تا بندرعباس که فاصله نسبتاً زیادی از کانون دارد) احساس شده است. عمق ۲۰ کیلومتری همچنین نشان می‌دهد که مبدأ زلزله در پوسته قاره‌ای (نه در عمق گوشته) قرار دارد و با گسل‌های فعال منطقه مرتبط است.

کانون زلزله «حوالی بندر لافت» اعلام شده است. بندر لافت یک شهر بندری کوچک در شمال جزیره قشم (واقع در تنگه هرمز) است. این منطقه از نظر زمین‌شناسی، بخشی از «کمربند چین‌خورده-رانده زاگرس» (Zagros Fold-and-Thrust Belt) محسوب می‌شود که یکی از لرزه‌خیزترین مناطق ایران و جهان است. گسل‌های اصلی مانند «گسل قشم»، «گسل بندرعباس»، «گسل میناب» و «گسل پل سفید» در این منطقه فعال هستند. وقوع زلزله ۴.۷ ریشتری، احتمالاً یک «پسلرزه» از زلزله‌های بزرگ‌تر تاریخی نیست، بلکه یک «رویداد مستقل» است که ناشی از انباشت و آزاد شدن تدریجی تنش در پوسته است. لرزه‌نگاران در حال بررسی داده‌های ثانویه هستند تا مشخص شود که آیا این زلزله اصلی بوده یا پیش‌لرزه زلزله بزرگ‌تری خواهد بود.

سابقه لرزه‌خیزی هرمزگان؛ قشم، هرمز و بندرعباس

استان هرمزگان و به ویژه مناطق ساحلی و جزیره‌ای آن (قشم، هرمز، کیش، لاوان، ابوموسی) در طول تاریخ، شاهد زمین لرزه‌های مخرب متعددی بوده است. مهم‌ترین زلزله تاریخی این منطقه، «زلزله ۸.۱ ریشتری قشم» در فروردین ۱۳۷۲ (۱۹۹۳ میلادی) بود. هرچند این زلزله در شمال قشم، در خاک کشور امارات متحده عربی (نزدیک شهر راس الخیمه) رخ داد، اما لرزش‌های شدید آن کل جزیره قشم و سواحل جنوبی ایران را لرزاند. خوشبختانه، جمعیت قشم در آن زمان کم بود و تلفات جانی زیادی (حدود ۲۰ کشته) نداشت، اما خسارت مالی زیادی به روستاهای قشم وارد کرد. پس از آن، زلزله ۶.۲ ریشتری «بندرعباس» در مهر ۱۳۸۵ (۲۰۰۶ میلادی) با ۷ کشته و ۴۰ مجروح، و زلزله ۶.۱ ریشتری «تنگه هرمز» در آذر ۱۳۹۶ (۲۰۱۷ میلادی) با ۲ کشته و ۲۰ مجروح از دیگر زلزله‌های مهم این منطقه هستند. میانگین وقوع زلزله‌های بالای ۵ ریشتر در هرمزگان، حدود ۲ تا ۳ بار در سال است. این آمار نشان می‌دهد که فشارهای تکتونیکی در این منطقه بسیار بالاست و گسل‌های متعدد فعال، پتانسیل لرزه‌خیزی بالایی دارند.

علت اصلی لرزه‌خیزی هرمزگان، «فشار ناشی از برخورد صفحه عربی به صفحه اوراسیا» است. صفحه عربی (که شبه جزیره عربستان بر روی آن قرار دارد) با سرعت حدود ۲ سانتی‌متر در سال به سمت شمال حرکت می‌کند و به صفحه اوراسیا (که ایران بر روی آن قرار دارد) برخورد می‌کند. این برخورد، کوه‌های زاگرس را ایجاد کرده و همچنان باعث انباشت تنش در پوسته می‌شود. هر از گاهی، این تنش با وقوع زلزله آزاد می‌شود. منطقه تنگه هرمز (که قشم و هرمز در آن قرار دارند) دقیقاً بر روی مرز این دو صفحه و در منطقه «گسل اصلی زاگرس» (Main Zagros Thrust) واقع شده است.

وضعیت قشم پس از دو حادثه در یک هفته

جزیره قشم در هفته اخیر (از ۲۸ اردیبهشت تا امروز ۳۰ اردیبهشت) شاهد دو حادثه مهم بوده است که آرامش ساکنان و مسافران را بر هم زده است. روز دوشنبه (۲۸ اردیبهشت)، صدای انفجار مهیبی در قشم شنیده شد که بعداً توسط استانداری هرمزگان «فعال شدن سامانه‌های پدافندی و درگیری با ریزپرنده‌های دشمن» اعلام شد. امروز نیز (سه‌شنبه ۳۰ اردیبهشت)، زلزله ۴.۷ ریشتری در بندر لافت (شمال قشم) رخ داد. اگرچه بین این دو حادثه ارتباط مستقیم وجود ندارد (یکی نظامی و دیگری طبیعی)، اما تأثیر روانی آن بر ساکنان و مسافران بسیار زیاد است. مردم قشم (که بسیاری از آن‌ها هنوز خاطره تلخ جنگ تحمیلی و حملات موشکی را در ذهن دارند) مضطرب و نگران هستند.

مدیریت بحران استان هرمزگان بلافاصله پس از وقوع زلزله، تیم‌های ارزیابی را به بندر لافت و روستاهای اطراف (مانند روستای گوران، روستای باسعیدو، روستای لافت، روستای طبل و...) اعزام کرده است. این تیم‌ها از نیروهای هلال احمر، بنیاد مسکن و اورژانس تشکیل شده‌اند. تا لحظه تنظیم این گزارش، «هیچ گزارش رسمی از خسارت جانی یا تخریب جدی» منتشر نشده است. اما برخی منابع محلی از «ترک خوردگی دیوار چندین خانه خشتی و گلی در روستاهای اطراف بندر لافت» خبر داده‌اند. همچنین فرودگاه قشم (که در جنوب جزیره و دور از کانون زلزله قرار دارد) هیچ گزارشی از خسارت نداشته و پروازها طبق روال عادی در حال انجام است.

با این حال، تیم‌های ارزیابی باید روستاهای دورافتاده و صعب‌العبور (به ویژه در مناطق کوهستانی شمال قشم) را نیز بررسی کنند. قشم دارای روستاهای کوهستانی با معماری سنگی و گلی است که در برابر زلزله بسیار آسیب‌پذیر هستند. اگر زلزله دقیقاً زیر یکی از این روستاها رخ داده باشد (هرچند کانون بندر لافت اعلام شده، اما اپی‌سنتر دقیق (نقطه روی سطح) ممکن است متفاوت باشد)، ممکن است خسارت بیشتری دیده باشد. مدیریت بحران استان خواستار گزارش دقیق از وضعیت تمام روستاهای شمال و شمال غرب قشم شده است. در صورت نیاز، به آن‌ها کمک رسانی خواهد شد.

واکنش نهادهای مسئول و توصیه‌های ایمنی

پس از وقوع زلزله، ستاد مدیریت بحران استانداری هرمزگان بلافاصله فعال شده است. استاندار هرمزگان در تماس تلفنی با فرماندار قشم و بخشدار لافت، خواستار گزارش دقیق از وضعیت مناطق مختلف شده است. همچنین «سامانه ۱۲۵ هلال احمر» (جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) در حالت آماده باش کامل قرار دارد. نیروهای امدادی هلال احمر (نجاتگران، امدادگران، تیم‌های واکنش سریع) تجهیزات خود را آماده کرده‌اند تا در صورت مشاهده هرگونه حادثه، سریعاً وارد عمل شوند.

علاوه بر هلال احمر، «اورژانس ۱۱۵» و «پلیس راهور» نیز در حالت آماده باش هستند. اورژانس، آمبولانس‌های خود را به بیمارستان‌های بندرعباس و قشم اعزام کرده است. پلیس راه نیز تردد در جاده‌های منتهی به مناطق زلزله‌زده را کنترل می‌کند. به شهروندان توصیه می‌شود:

1. در صورت نیاز به خدمات درمانی فوری، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. از تماس‌های غیرضروری (برای اطلاع از جزئیات زلزله یا شایعات) خودداری کنید تا خطوط برای امدادگران باز بماند.
2. از نزدیک شدن به ساختمان‌های فرسوده، دارای ترک خوردگی، دیوارهای خشتی و گلی، و سازه‌های ناپایدار خودداری کنید. تا ۲۴ ساعت پس از زلزله اصلی، احتمال وقوع پسلرزه (aftershock) وجود دارد. پسلرزه‌ها ممکن است با بزرگی ۲ تا ۴ ریشتر باشند و می‌توانند ساختمان‌هایی که در زلزله اصلی تضعیف شده‌اند را فرو بریزند.
3. گاز، برق و آب منزل خود را (در صورت مشاهده نشتی یا ترکیدگی) قطع کنید. نشتی گاز یکی از خطرناک‌ترین عواقب پس از زلزله است (خطر انفجار). برای قطع گاز، شیر اصلی (مشترک) را ببندید. برای قطع برق، فیوز اصلی را پایین بیاورید.
4. از شایعات در شبکه‌های اجتماعی خودداری کنید. فقط به اطلاعیه‌های رسمی (استانداری هرمزگان، فرمانداری قشم، مدیریت بحران استان، هلال احمر) توجه کنید. خبرهای مربوط به «زلزله بزرگ‌تر در راه است» یا «سقوط ساختمان در ...» را اگر منبع رسمی تأیید نکرد، باور نکنید.
5. اگر در مناطق ساحلی هستید، از نزدیک شدن به دریا خودداری کنید. زلزله‌های دریایی (زیر آب) می‌توانند باعث ایجاد سونامی شوند. هرچند زلزله امروز در خشکی (هرمزگان) رخ داده، اما به عنوان احتیاط، ساکنان سواحل و جزایر حداقل ۲ ساعت از ساحل دور بمانند و چشمانشان به دریا باشد. (در صورت وقوع سونامی، دریا با سرعت عقب‌نشینی می‌کند که یک نشانه واضح است). با آرامش و هوشیاری، می‌توان از این بحران طبیعی نیز عبور کرد.

چشم‌انداز لرزه‌خیزی منطقه و آمادگی برای آینده

با توجه به موقعیت جغرافیایی هرمزگان بر روی گسل‌های فعال، وقوع زلزله در این منطقه «یک مسئله تکراری» خواهد بود، نه یک استثنا. بنابراین، بهترین راهکار «آمادگی همیشگی» است نه «واکنش لحظه‌ای». مردم هرمزگان باید خود را برای زلزله‌های احتمالی بزرگ‌تر (بالای ۶ ریشتر) آماده کنند. برخی توصیه‌های بلندمدت:

• مقاوم‌سازی ساختمان‌ها

  بنیاد مسکن انقلاب اسلامی باید با جدیت بیشتری به مقاوم‌سازی ساختمان‌های خشتی و گلی در روستاها (به ویژه روستاهای شمال قشم، بندر لافت و مناطق کوهستانی) بپردازد. استفاده از آجر و سیمان و همچنین اتصالات مناسب (اسکلت بتنی یا فلزی) می‌تواند خسارت زلزله را به شدت کاهش دهد.

• آموزش عمومی

  مدارس، ادارات و مساجد باید مانورهای زلزله را به صورت منظم (دست کم سالی یک بار) برگزار کنند. آموزش پناهگیری صحیح («زیر میز، چمباتمه، گرفتن پایه میز») و تخلیه ایمن ساختمان، می‌تواند جان هزاران نفر را نجات دهد.

• کیسه اضطراری

  هر خانواده (به ویژه در مناطق زلزله‌خیز) باید یک «کیسه اضطراری» شامل آب آشامیدنی (۲ لیتر به ازای هر نفر)، غذای کنسروی، چراغ قوه، رادیوی باتری خور، مدارک شناسایی، داروهای ضروری، پتو، و یک جفت کفش و لباس گرم (در مناطق کوهستانی) در مکانی قابل دسترس (نزدیک درب خروجی) نگهداری کند.

• آمادگی روانی

  والدین باید با کودکان خود (بدون ایجاد ترس و وحشت) درباره زلزله صحبت کنند و به آن‌ها بیاموزند که در زمان زلزله چه کار کنند. دعا و توسل به خداوند (با حفظ تلاش عملی) نیز آرامش روانی ایجاد می‌کند. سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور باید نقشه گسل‌های فعال هرمزگان را به روز کرده و در اختیار شهرداری‌ها و بنیاد مسکن قرار دهد تا از ساخت و ساز بر روی گسل‌ها (که حریم ۵۰ تا ۱۰۰ متری دارد) جلوگیری شود.

با همکاری مردم و مسئولان، می‌توان خطرات ناشی از زمین لرزه را به حداقل رساند.

زلزله خبر نمی‌کند؛ اما می‌توان برای آن آماده بود!