آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
پس از ۷ سال وقفه، بار دیگر بنزین سوپر ایرانی به جایگاههای سوخت کشور بازمیگردد. دولت به پالایشگاههای کشور دستور داد که تولید بنزین باکیفیت موسوم به «بنزین سوپر» را از سر بگیرند. این تصمیم در شرایطی اتخاذ میشود که کشور درگیر جنگ تحمیلی سوم است و تأمین سوخت باکیفیت برای خودروهای مدرن و وارداتی به یک ضرورت تبدیل شده است. تولید بنزین سوپر از سال ۱۳۹۸ (حدود ۷ سال پیش) به دلیل کمبود تولید بنزین نسبت به مصرف متوقف شده بود. در آن سالها، پالایشگاههای کشور توانایی تولید همزمان بنزین معمولی و سوپر را نداشتند و اولویت با تولید بنزین معمولی (که مصرف بالاتری دارد) بود.
با بهبود ظرفیت پالایشگاهی و افزایش تولید بنزین در سالهای اخیر (با وجود خسارتهای جنگی)، اکنون امکان ازسرگیری تولید بنزین سوپر فراهم شده است. بنزین سوپر با عدد اکتان بالاتر (۹۵ تا ۹۸) در مقایسه با بنزین معمولی (۸۷ تا ۹۰)، برای خودروهای مدرن با موتورهای توربو و نسبت تراکم بالا مناسب است. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل بازگشت بنزین سوپر، تفاوت آن با بنزین معمولی و تأثیر آن بر کیفیت سوخت کشور را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
بنزین سوپر چیست و چه تفاوتی با بنزین معمولی دارد؟
بنزین سوپر (Super Gasoline) به بنزینی با «عدد اکتان» (Octane Number) بالای ۹۵ اطلاق میشود (در برخی استانداردهای جهانی تا ۹۸ و ۱۰۰ نیز میرسد). در مقابل، بنزین معمولی (معمولاً با نام «بنزین موتور» یا «بنزین معمولی») دارای عدد اکتان ۸۷ تا ۹۰ است. «عدد اکتان» معیاری برای سنجش «مقاومت بنزین در برابر کوبش» (Knocking) است. کوبش یا «صدا دادن موتور» (صدای تق تق فلزی که از موتور شنیده میشود) زمانی رخ میدهد که مخلوط سوخت و هوا در سیلندر، قبل از جرقه شمع، خود به خود منفجر شود. این پدیده میتواند به مرور زمان به پیستون، رینگها، سوپاپها و دیواره سیلندر آسیب بزند. خودروهای مدرن (با موتورهای توربوشارژ، نسبت تراکم بالا (بالای ۱۰:۱) و سیستمهای تزریق مستقیم سوخت) به بنزین با عدد اکتان بالاتر نیاز دارند. به عنوان مثال:
- خودروهای داخلی معمولی (مانند پژو ۲۰۶، ۴۰۵، سمند، تیبا، سایپا ۱۳۱، کوییک و...) با موتورهای کمتراکم (نسبت تراکم ۸.۵ تا ۹.۵:۱) با بنزین معمولی (اکتان ۸۷) هم کار میکنند.
- خودروهای جدیدتر داخلی (مانند دنا، پارس، رانا، ساینا، چری، ام وی ام، جک، لیفان، برلیانس و...) با موتورهای توربو (نسبت تراکم ۹.۵ تا ۱۰.۵:۱) به بنزین با اکتان ۹۲ تا ۹۵ نیاز دارند.
- خودروهای وارداتی (از برندهای اروپایی، ژاپنی، کرهای) با موتورهای پیشرفته (نسبت تراکم ۱۰.۵ تا ۱۲:۱) و سیستمهای تزریق مستقیم، به بنزین سوپر (اکتان ۹۵ تا ۹۸) نیاز دارند.
عدم استفاده از بنزین با اکتان مناسب، باعث کاهش شتاب خودرو، افزایش مصرف سوخت (تا ۱۰ درصد)، و آسیب تدریجی به موتور (ترک خوردن پیستون، سوختن سوپاپها) میشود. بنابراین، بازگشت بنزین سوپر برای سلامت ناوگان خودرویی کشور (به ویژه خودروهای وارداتی و جدید داخلی) یک خبر بسیار خوب است.
علت توقف تولید بنزین سوپر از سال ۱۳۹۸
تولید بنزین سوپر در ایران از سال ۱۳۹۸ متوقف شد. دلیل اصلی، «کمبود تولید بنزین نسبت به مصرف» بود. در آن سال، مصرف روزانه بنزین در ایران به حدود ۱۲۰ میلیون لیتر در روز رسید، در حالی که تولید داخلی حدود ۹۰ تا ۱۰۰ میلیون لیتر بود و مابقی از طریق واردات تأمین میشد. برای واردات بنزین، کشور به ارز (دلار) نیاز داشت که در شرایط تحریمهای شدید (دوران ترامپ و بایدن) به سختی قابل تأمین بود. پالایشگاههای ایران در آن زمان (و حتی اکنون) از نوع «پالایشگاههای تقطیر اتمسفری» (Atmospheric Distillation) هستند که عمدتاً نفت خام را به فرآوردههای سنگین (مانند نفت کوره، گازوئیل) تبدیل میکنند و بنزین با اکتان بالا (۹۵ به بالا) تنها در پالایشگاههای مجهز به واحدهای «تبدیل کاتالیستی» (Catalytic Reforming) و «ایزومریزاسیون» (Isomerization) تولید میشود. در سال ۱۳۹۸، ظرفیت این واحدها بسیار محدود بود و برای تأمین نیاز داخلی به بنزین معمولی، پالایشگاهها مجبور بودند تمام توان خود را به تولید بنزین معمولی اختصاص دهند و از تولید بنزین سوپر صرف نظر کنند.
علاوه بر این، در آن سالها، خودروهای وارداتی که نیاز به سوپر داشتند، بسیار کم بودند (به دلیل ممنوعیت واردات خودرو توسط دولت قبل). بنابراین، تقاضا برای بنزین سوپر نیز محدود بود. با روی کار آمدن دولت های جدید (۱۴۰۰ به بعد)، واردات خودرو (به ویژه خودروهای برقی و هیبریدی) آزاد شد و تعداد خودروهای مدرن نیازمند سوپر افزایش یافت. اما جنگ (در سال ۱۴۰۴) و تخریب برخی تأسیسات پالایشگاهی، برنامه ازسرگیری تولید بنزین سوپر را دوباره به تعویق انداخت. اکنون، با بهبود نسبی وضعیت و ترمیم تأسیسات، دولت تصمیم به ازسرگیری تولید گرفته است.
ازسرگیری تولید و چالشهای پیش رو
دستور دولت به پالایشگاهها برای ازسرگیری تولید بنزین سوپر، با چالشهایی روبرو است:
۱. تأمین خوراک مناسب (نفتا)
تولید بنزین سوپر نیاز به «نفتای سبک» (Light Naphtha) با خلوص بالا دارد. در حال حاضر، بیشتر نفتای تولیدی پالایشگاهها به عنوان خوراک پتروشیمیها استفاده میشود. دولت باید تعادلی بین تخصیص نفتا به پتروشیمیها (برای تولید محصولات صادراتی) و به پالایشگاهها (برای تولید بنزین سوپر) ایجاد کند.
۲. ظرفیت واحدهای تبدیل (Reformers)
واحدهای تبدیل کاتالیستی (Catalytic Reformers) که نفتا را به بنزین با اکتان بالا تبدیل میکنند، در برخی پالایشگاهها (مانند پالایشگاه اصفهان، بندرعباس، آبادان، تهران، لاوان) نیاز به تعمیر اساسی و به روزرسانی دارند. برخی از این واحدها در حملات هوایی دشمن در جنگ تحمیلی آسیب دیدهاند. تعمیر آنها ماهها زمان میبرد.
۳. هماهنگی با جایگاههای سوخت
برای توزیع بنزین سوپر، باید نازلها و مخازن جداگانهای در جایگاههای سوخت در نظر گرفته شود. در حال حاضر، اکثر جایگاهها فقط دو نوع سوخت دارند: بنزین معمولی (با نازل سبز) و گازوئیل (با نازل مشکی). برای بنزین سوپر (با نازل قرمز یا آبی) باید جایگاهها تجهیز شوند. این تجهیزات هزینه بر است و زمان میبرد. احتمالاً ابتدا جایگاههای منتخب در شهرهای بزرگ به این سامانه مجهز میشوند.
۴. قیمتگذاری
بنزین سوپر گرانتر از بنزین معمولی است (به دلیل هزینه بالاتر تولید). در ایران، بنزین معمولی با دو نرخ فروخته میشود: سهمیهای (۱۵۰۰ تومان، ماهانه ۶۰ لیتر) و آزاد (۳۰۰۰ تومان). برای بنزین سوپر، دولت احتمالاً فقط «نرخ آزاد» را اعمال خواهد کرد (بدون نرخ سهمیهای) و قیمت آن را حدود ۴۰۰۰ تا ۵۰۰۰ تومان تعیین خواهد کرد. هنوز تصمیم نهایی گرفته نشده است.
تأثیر بر کیفیت هوا و مصرف سوخت
بازگشت بنزین سوپر میتواند تأثیر مثبتی بر کیفیت هوا و مصرف سوخت داشته باشد. خودروهایی که با بنزین سوپر کار میکنند، «احتراق کاملتری» دارند و آلایندههای کمتری (به ویژه مونوکسید کربن (CO) و هیدروکربنهای نسوخته (HC)) تولید میکنند. همچنین مصرف سوخت آنها تا ۵ تا ۱۰ درصد کاهش مییابد (به دلیل کارایی بالاتر موتور). با این حال، اگر خودروی معمولی (که نیاز به بنزین سوپر ندارد) از این سوخت استفاده کند، هیچ مزیتی ندارد و فقط هزینه بیشتری میپردازد. متأسفانه، در ایران بسیاری از رانندگان خودروهای معمولی (پژو، سمند، تیبا و...) به اشتباه فکر میکنند که «هرچه عدد اکتان بالاتر، کیفیت سوخت بهتر است» و حاضرند هزینه بیشتری برای بنزین سوپر بپردازند. در حالی که استفاده از بنزین سوپر برای موتورهای کمتراکم، نه تنها مفید نیست، بلکه میتواند باعث «رسوب کربن» در محفظه احتراق و افزایش آلایندگی شود (به دلیل تغییر زمان اشتعال). بنابراین، سازمان ملی استاندارد و وزارت نفت باید یک کمپین آگاهی عمومی راه اندازی کند تا به رانندگان بگوید: «فقط خودروهایی که در دفترچه راهنمای آنها عدد اکتان مورد نیاز درج شده است (معمولاً ۹۵ به بالا)، از بنزین سوپر استفاده کنند. سایر خودروها با بنزین معمولی (اکتان ۸۷) عملکرد بهتری دارند.» خودروهایی که واقعاً به بنزین سوپر نیاز دارند، عبارتند از:
- خودروهای وارداتی مدرن (تویوتا، هیوندای، کیا، مزدا، هوندا، نیسان، بیامو، مرسدس، آئودی، ولوو، پژو (مدلهای جدید)، رنو (مدلهای جدید)، و...)
- خودروهای داخلی مجهز به موتور توربو (مانند دنا پلاس توربو، رانا پلاس توربو، تارا، شاهین، سورن پلاس، و...)
- خودروهای اسپورت و لوکس (که در ایران بسیار کم هستند).
زمانبندی اجرا و چشمانداز آینده
طبق اعلام مسئولان وزارت نفت، برنامه از سرگیری تولید بنزین سوپر در سه فاز انجام میشود:
-
فاز اول (خرداد ۱۴۰۵)
آزمایشی و محدود. پالایشگاه اصفهان (به عنوان بزرگترین پالایشگاه کشور) روزانه حدود ۱ میلیون لیتر بنزین سوپر تولید میکند. این بنزین به ۵۰ جایگاه سوخت منتخب در تهران، اصفهان، شیراز و مشهد ارسال میشود.
-
فاز دوم (تیر ۱۴۰۵)
افزایش تولید. پالایشگاههای بندرعباس و آبادان (پس از تعمیر واحدهای آسیب دیده در جنگ) نیز وارد مدار میشوند. تولید روزانه به ۳ میلیون لیتر میرسد. تعداد جایگاههای عرضه کننده به ۲۰۰ عدد در ۱۰ کلانشهر افزایش مییابد.
-
فاز سوم (مرداد ۱۴۰۵)
تولید کامل. پالایشگاههای تهران، لاوان، کرمانشاه و تبریز نیز به مدار میپیوندند. تولید روزانه به ۵ میلیون لیتر (حدود ۵ درصد مصرف کل بنزین کشور) میرسد. بنزین سوپر در تمام جایگاههای مجهز در سراسر کشور (شاید ۱۰۰۰ جایگاه) توزیع میشود.
چشم انداز آینده
با توجه به افزایش تعداد خودروهای مدرن در کشور (به ویژه پس از آزادسازی واردات خودرو در سال ۱۴۰۲)، تقاضا برای بنزین سوپر رو به افزایش است. دولت باید به طور جدی روی «بهبود کیفیت بنزین معمولی» نیز کار کند. در حال حاضر، بنزین معمولی ایران (اکتان ۸۷) از نظر وجود گوگرد (تا ۱۰۰۰ پیپیام) و بنزن (تا ۵ درصد) با استانداردهای جهانی (یورو ۵: گوگرد کمتر از ۱۰ پیپیام، بنزن کمتر از ۱ درصد) فاصله زیادی دارد. این آلایندهها باعث افزایش بیماریهای تنفسی و سرطان در شهرهای بزرگ شده است. بازگشت بنزین سوپر یک گام مثبت است، اما کافی نیست. آینده از آن سوختهای پاک (برق، هیدروژن، اتانول) است.