آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
در روزهایی که محدودیتهای اینترنتی و قطعیهای مکرر، زندگی روزمره و کسبوکارهای دیجیتال را تحت تأثیر قرار داده، خبرهایی از بازگشایی اینترنت بینالملل شنیده میشود. یک منبع مطلع در گفتوگو با رسانه «سیتنا» (خبرگزاری ارتباطات و فناوری اطلاعات) اعلام کرده است که پس از برگزاری نخستین جلسات «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی»، روند بازگشایی اینترنت بینالملل بهسرعت آغاز خواهد شد. این ستاد که اخیراً حکم تشکیل آن صادر شده است، هنوز کار خود را به طور رسمی آغاز نکرده و در مرحله «انتصاب اعضا»، «تدوین اساسنامه» و «تصویب نهایی» قرار دارد.
بر اساس اعلام این منبع، احتمالاً این هفته (هفته اول خرداد ۱۴۰۵) فرآیند انتصاب اعضا نهایی میشود و ستاد نخستین جلسه خود را برگزار خواهد کرد. با این حال، هنوز «زمان مشخصی» برای اتصال اینترنت بینالملل تعیین نشده است و این فرآیند منوط به تصمیمات ستاد است. این خبر در حالی منتشر میشود که پیش از این، وزیر ارتباطات و رئیس شورای اطلاعرسانی دولت نیز بر «سیاست قطعی دولت برای گشایش اینترنت بینالملل و رفع فیلترینگ» تأکید کرده بودند. فعالان اقتصادی، کسبوکارهای آنلاین و کاربران عادی ماههاست که از محدودیتهای شدید اینترنتی (قطعی، کاهش سرعت، فیلترینگ گسترده) رنج میبرند. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل این خبر، روند تشکیل ستاد ویژه فضای مجازی و چشمانداز بازگشایی اینترنت را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی؛ ساختار و اختیارات
«ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی» یک نهاد جدید فراقوهای است که به دستور رئیسجمهور (یا شورای عالی امنیت ملی) تشکیل شده است. هدف از ایجاد آن، «هماهنگی بین دستگاههای متعدد مسئول اینترنت» (وزارت ارتباطات، سازمان تنظیم مقررات، مرکز ملی فضای مجازی، دادستانی، پلیس فتا، وزارت ارشاد، و...) و «جلوگیری از چندگانگی تصمیمگیری» است. این ستاد جایگزین «شورای عالی فضای مجازی» (که سالها با ساختار موازی و اختلافات داخلی مواجه بود) نخواهد شد، بلکه به عنوان یک «بازوی اجرایی» با اختیارات محدودتر عمل خواهد کرد.
اعضای این ستاد (احتمالاً ۷ تا ۹ نفر) از میان وزرای کلیدی (ارتباطات، اطلاعات، ارشاد، دادگستری)، رؤسای سازمانهای مرتبط (مرکز ملی فضای مجازی، صداوسیما) و چند نماینده از مجلس و قوه قضائیه انتخاب خواهند شد. رئیس ستاد نیز توسط رئیسجمهور منصوب میشود (احتمالاً معاون اول یا وزیر ارتباطات). بر اساس اعلام منبع سیتنا، «فرآیند انتصاب اعضا در هفته جاری نهایی میشود.» اساسنامه ستاد باید توسط شورای عالی امنیت ملی (یا هیأت وزیران) به تصویب برسد. در این اساسنامه، اختیارات ستاد (مشورتی، هماهنگکننده یا تصمیمگیرنده) مشخص خواهد شد. برخی منابع میگویند که این ستاد «اختیار تصمیمگیری در موارد اضطراری» (مانند باز یا بسته کردن اینترنت در زمان جنگ) را خواهد داشت. اگر چنین اختیاری به ستاد داده شود، میتواند جانشین شورای عالی فضای مجازی (که تصمیمگیریاش کند و گاه با اختلافات قوا مواجه است) شود.
«بازگشایی اینترنت بینالملل» به چه معناست؟
عبارت «بازگشایی اینترنت بینالملل» در ایران به سه چیز اشاره دارد:
۱. رفع فیلترینگ شبکههای اجتماعی و پیامرسانهای خارجی
این شامل رفع فیلتر واتساپ، تلگرام، اینستاگرام، فیسبوک، توییتر (X)، یوتیوب و سایر پلتفرمهای خارجی است. بسیاری از این سکوها از سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱) فیلتر شدهاند و دسترسی به آنها تنها از طریق فیلترشکن امکانپذیر است.
۲. اتصال به اینترنت جهانی بدون محدودیت سرعت و پروتکل
در حال حاضر، اینترنت ایران به صورت «شکننده» (Throttled) و با محدودیت پروتکلهای خاص (مثل VPN, WebRTC) است. «بازگشایی» یعنی حذف این محدودیتها و اجازه به کاربران برای اتصال آزادانه به سرورهای خارجی.
۳. برقراری ارتباط مستقیم با ارائهدهندگان خدمات ابری و CDN خارجی
بسیاری از کسبوکارهای ایرانی برای دسترسی به سرورهای آمازون، گوگل، مایکروسافت و ابرهای خارجی با اختلال مواجه هستند. بازگشایی اینترنت بینالملل میتواند به معنای رفع این اختلالات و تسهیل تجارت الکترونیک باشد.
منبع مطلع سیتنا تصریح کرده است که «بازگشایی اینترنت بینالملل» به عنوان یک «هدف راهبردی» در دستور کار ستاد قرار دارد، اما «جزئیات اجرایی» (کدام سکوها آزاد شوند، چه محدودیتهایی باقی بماند، و...) نیاز به بررسی کارشناسی دارد. این نشان میدهد که احتمالاً بازگشایی به صورت «پلکانی» (مرحله به مرحله) و با حفظ برخی فیلترها (مثل سایتهای مستهجن، و...) انجام خواهد شد.
چالشهای پیش روی ستاد در مسیر بازگشایی
با وجود اظهارات امیدوارکننده، ستاد ویژه فضای مجازی با چالشهای متعددی روبرو است:
۱. اختلاف نظر میان نهادهای امنیتی و حاکمیتی
برخی نهادها (مانند سپاه، وزارت اطلاعات، و قوه قضائیه) با «بازگشایی کامل» اینترنت مخالف هستند و آن را «تهدید امنیت ملی» میدانند (به دلیل احتمال نفوذ جاسوسان، افزایش جرایم سایبری، و دسترسی به محتوای ضد انقلاب). در مقابل، وزارت ارتباطات و بخش خصوصی خواهان بازگشایی فوری هستند. ستاد باید بتواند این اختلافات را حل و فصل کند.
۲. نگرانی از جنگ روانی و اطلاعات نادرست
در شرایط جنگ تحمیلی سوم، دشمن (آمریکا و اسرائیل) از فضای مجازی برای انتشار اخبار جعلی، شایعهپراکنی و تضعیف روحیه مردم استفاده میکند. برخی مقامات امنیتی معتقدند که بازگشایی اینترنت در زمان جنگ، به منزله «باز کردن درهای سنگر به روی دشمن» است. طرف مقابل استدلال میکند که «مردم در هر صورت از فیلترشکن استفاده میکنند؛ پس فیلتر کردن بیفایده است و فقط اقتصاد دیجیتال را نابود میکند.»
۳. زیرساختهای فنی و امنیت سایبری
شبکه ملی اطلاعات (که قرار بود جایگزین اینترنت خارجی شود) هنوز کامل نشده است و بسیاری از خدمات داخلی (مانند پیامرسانهای داخلی) از کیفیت پایینی برخوردارند. بازگشایی ناگهانی اینترنت ممکن است باعث افزایش حملات سایبری به زیرساختهای حیاتی (مانند شبکه برق، بانکها، و...) شود.
۴. تأثیر بر اقتصاد دیجیتال و اشتغال
در حالی که بازگشایی اینترنت برای کسبوکارهای آنلاین (که به سرورهای خارجی وابسته هستند) مفید است، برای پیامرسانهای داخلی (مانند ایتا، روبیکا، سروش، و...) تهدید محسوب میشود (چون کاربران دوباره به تلگرام و واتساپ بازمیگردند). ستاد باید تدابیری برای حمایت از کسبوکارهای داخلی نیز بیندیشد.
واکنش فعالان اقتصادی و کاربران به خبر بازگشایی
خبر احتمال بازگشایی اینترنت بینالملل با واکنشهای متفاوتی روبرو شده است:
-
گروه اول (فعالان اقتصادی و کسبوکارهای دیجیتال)
از این خبر استقبال کردهاند. مدیران استارتاپها و شرکتهای فناوری اطلاعات معتقدند که «محدودیت اینترنت، مرگ تدریجی اقتصاد دیجیتال است» و بازگشایی میتواند رونق را به بازار بازگرداند. یک فعال اقتصادی در شبکههای اجتماعی نوشته است: «با اینترنت فیلتر شده، نمیتوانیم با مشتریان خارجی ارتباط برقرار کنیم، نمیتوانیم از سرویسهای ابری استفاده کنیم و حتی نمیتوانیم به روزترین نرمافزارها را دانلود کنیم. امیدوارم این وعده عملی شود.»
-
گروه دوم (کاربران عادی)
بسیاری از کاربران عادی به دلیل مشکلات روزمره (عدم دسترسی به اینستاگرام، واتساپ، یوتیوب) از فیلترینگ خسته شدهاند و از هرگونه خبر مثبتی استقبال میکنند. هشتگ #بازگشایی_اینترنت در فضای مجازی ترند شده است. با این حال، برخی کاربران نسبت به تحقق این وعدهها تردید دارند (به دلیل تجربه تلخ وعدههای مشابه در گذشته). یک کاربر نوشته است: «تا وقتی نبینیم، باور نمیکنیم. بارها گفتند باز میکنیم، اما هر بار بدتر از قبل فیلتر کردیم.»
-
گروه سوم (مخالفان فیلترینگ در بدنه دولت)
برخی از مقامات دولتی (از جمله وزیر ارتباطات و اعضای شورای اطلاعرسانی دولت) از این خبر حمایت کرده و آن را «همسو با سیاست قطعی دولت» دانستهاند. آنها معتقدند که «فیلترینگ نه تنها امنیت ایجاد نمیکند، بلکه اعتماد مردم را از بین میبرد». با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند که «ستاد ویژه فضای مجازی» صرفاً برای «انجام وظیفه محول شده» تشکیل شده است و تصمیم نهایی با شورای عالی امنیت ملی است. بنابراین، اگر نهادهای امنیتی مخالفت کنند، حتی اگر ستاد بازگشایی را توصیه کند، اتفاقی نخواهد افتاد.
چشمانداز آینده؛ چه زمانی اینترنت آزاد میشود؟
با توجه به اطلاعات موجود، سه سناریو قابل تصور است:
-
سناریوی اول (خوشبینانه)
ستاد ویژه فضای مجازی ظرف یک ماه آینده (خرداد ۱۴۰۵) جلسات خود را برگزار میکند و با اجماع میان نهادهای مختلف، تصمیم به «رفع تدریجی فیلترینگ» میگیرد. بر این اساس، تا پایان تابستان (شهریور ۱۴۰۵) شاهد بازگشایی اینستاگرام، واتساپ و تلگرام (با محدودیتهای امنیتی) خواهیم بود. این سناریو مستلزم «اراده سیاسی قوی» در بالاترین سطح شورایعالی امنیت ملیست.
-
سناریوی دوم (واقعبینانه)
ستاد جلسات خود را برگزار میکند، اما به دلیل اختلافات داخلی، تصمیم قاطعی نمیگیرد. در عوض، یک «بسته فشرده» از اقدامات جزیی (مانند افزایش سرعت اینترنت ملی، رفع فیلتر برخی سکوهای خارجی کماستفاده، و تشدید برخورد با فیلترشکنها) را تصویب میکند. کاربران همچنان با محدودیتهای اساسی مواجه خواهند بود. این سناریو محتملترین حالت است.
-
سناریوی سوم (بدبینانه)
ستاد به بن بست میخورد و عملاً تعطیل میشود (مثل شورای عالی فضای مجازی). دولت به بهانه «شرایط جنگی و ضرورت حفظ امنیت ملی»، محدودیتها را تشدید میکند و وعده بازگشایی به فراموشی سپرده میشود. در این سناریو، کاربران ناچار به ادامه استفاده از فیلترشکنهای پرهزینه و کمسرعت خواهند بود. به هر حال، آنچه مسلم است، «تغییر در سیاستهای اینترنتی ایران» یک فرآیند زمانبر و پرپیچ و خم است. مردم و کسبوکارها فعلا مجبورند که صبور باشند، اما در عین حال با مطالبه گری مداوم از دولت، خواستار شفافیت و اجرای وعدهها باشند. شعار «آزادی اینترنت» نه تنها یک مطالبه اقتصادی، بلکه یک حق اساسی است.