آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
پس از ماهها قطعی و محدودیت گسترده اینترنت، سرانجام خبر خوش از راه رسید؛ ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی با ۹ رأی موافق، بازگشت اینترنت به وضعیت قبل از دی ۱۴۰۴ را تصویب کرد. ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، با اعلام این خبر تأکید کرد که «دولت چهاردهم با دستور رئیسجمهور و پس از جلسات فشرده ستاد ویژه، فرآیند بازگرداندن اینترنت به وضعیت قبل از محدودیتهای دیماه ۱۴۰۴ را آغاز کرد.» به گفته وزیر ارتباطات، این اقدام گامی برای «توقف خسارتهای اقتصاد دیجیتال»، «جلوگیری از مهاجرت نخبگان» و «بازگشت ثبات و اعتماد ملی» است. اجرای این مصوبه که با هدف پایان دادن به «وضعیت فرسایشی گذشته» کلید خورده، نشاندهنده اولویت دولت برای احیای سرمایهگذاری و پایداری ارتباطات در کشور است.
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، نیز در انتقاد تند از محدودیتهای اینترنتی گفت: «نمیشود شعار کمک به مردم سر دهیم ولی در عمل به مردم اعتماد نکرده و اینترنت را بر روی مردم ببندیم.» عارف با طرح یک تشبیه جالب افزود: «در کجای دنیا اگر یک کامیون در یک اتوبان تخلف کند، اتوبان را مسدود میکنند؟ ما کاری که با اینترنت میکنیم مثل این است که به جای برخورد با راننده متخلف، کل مسیر یک اتوبان را بر روی همه خودروها ببندیم.» کارشناسان امنیت سایبری نیز تأکید کردهاند که «قطع اینترنت، سطح امنیت سایبری را بالا نمیبرد» و حتی زیرساختهای کشور را در برابر هکرهای حرفهای آسیبپذیرتر کرده است. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل این مصوبه، تحلیل ابعاد مختلف آن و تأثیرات بازگشایی اینترنت بر اقتصاد و امنیت را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
مصوبه ستاد ویژه و جزئیات بازگشایی
«ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی» که به دستور رئیسجمهور و با هدف حل بحران اینترنت کشور تشکیل شده بود، صبح روز دوشنبه (۴ خرداد) جلسه مهمی را به ریاست «محمدرضا عارف» برگزار کرد. در این جلسه، «بازگشت اینترنت به وضعیت قبل از دیماه ۱۴۰۴» با ۹ رأی موافق در برابر ۳ رأی مخالف به تصویب رسید. رأی دهندگان شامل نمایندگانی از دولت (وزارت ارتباطات، وزارت اطلاعات، وزارت کشور)، مجلس، قوه قضائیه، و نهادهای امنیتی (سپاه پاسداران و شورای عالی امنیت ملی) بودند. ۳ رأی مخالف متعلق به برخی نهادهای امنیتی بود که همچنان بر ادامه محدودیتها اصرار داشتند، اما آرای موافق غالب شد. پس از تصویب در ستاد، مصوبه برای تأیید نهایی به دفتر «مسعود پزشکیان» ارسال شد. پزشکیان که خود در طول مبارزات انتخاباتی و پس از آن، بارها بر ضرورت بازگشایی اینترنت تأکید کرده بود، بلافاصله با آن موافقت کرد و دستور ابلاغ به وزارت ارتباطات را صادر کرد. ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، در بیانیهای اعلام کرد که «فرآیند بازگرداندن اینترنت به وضعیت قبل از محدودیتهای دیماه ۱۴۰۴ آغاز شده است.»
«وضعیت قبل از دیماه ۱۴۰۴» به چه معناست؟
این عبارت به سطح دسترسی اینترنت قبل از آغاز جنگ(اسفندماه 1404) و اعتراضات مردم در دی ماه 1404 اشاره دارد. در آن زمان، اینترنت ایران به طور کامل قطع نبود، اما «فیلتر» بود. یعنی دسترسی به پلتفرمهای خارجی (مانند اینستاگرام، واتساپ، تلگرام، یوتیوب، توییتر) از طریق ابزارهای فیلترشکن (VPN) امکانپذیر بود، اما سرعت و پایداری اینترنت در مقایسه با کشورهای همسایه پایینتر بود. با اجرای این مصوبه، محدودیتهای شدیدی که از دیماه بر کشور تحمیل شده بود (قطعی تقریباً کامل اینترنت بینالملل) برداشته میشود و کشور به وضعیت «فیلتر شده اما متصل» بازمیگردد. همچنین «اینترنت پرو» (که در ماههای اخیر به صورت محدود برای برخی کسبوکارها ارائه میشد) منسوخ خواهد شد.
انتقاد صریح عارف از محدودیتهای اینترنتی
محمد رضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، در این جلسه و در گفتگو با رسانهها، تندترین انتقاد خود را از محدودیتهای اینترنتی ابراز کرد. او گفت: «نمیشود شعار کمک به مردم سر دهیم ولی در عمل به مردم اعتماد نکرده و اینترنت را بر روی مردم ببندیم. با این کار خود سرمایههای اجتماعی را سوزانده و فرصت طی کردن مسیر فناوریها را از دست بدهیم.» عارف با طرح یک تشبیه جالب (که در فضای مجازی بسیار بازنشر شد) افزود: «در کجای دنیا اگر یک کامیون در یک اتوبان تخلف کند، اتوبان را مسدود میکنند؟ ما کاری که با اینترنت میکنیم مثل این است که به جای برخورد با راننده متخلف، کل مسیر یک اتوبان را بر روی همه خودروها ببندیم. آیا اساسا حق داریم به خاطر سلایق شخصی یا کمکاری در حوزههای مختلف این حق را از مردم بگیریم؟»
او همچنین به وجود «منافع شرکتی» در پشت پرده برخی مخالفتها با بازگشایی اینترنت اشاره کرد: «من میدانم برخی مخالفتها با بستن اینترنت ریشه در سلایق شخصی و منافع شرکتی دارد.» این اظهارات عارف، با استقبال گسترده کاربران شبکههای اجتماعی مواجه شد و بسیاری آن را «صدای رسای عقلانیت در دولت» توصیف کردند. تحلیلگران معتقدند که مواضع قاطع عارف (که به عنوان یک چهره دانشگاهی و فنی شناخته میشود) نقش مهمی در غلبه گفتمان «بازگشایی» بر گفتمان «ادامه محدودیت» در ستاد ویژه ایفا کرده است.
چرا قطع اینترنت امنیت سایبری را افزایش نمیدهد؟
یکی از استدلالهای اصلی موافقان قطع اینترنت، «افزایش امنیت سایبری» و «جلوگیری از نفوذ هکرهای دشمن» بود. اما کارشناسان امنیت سایبری بارها این استدلال را رد کردهاند. تحلیل امروز (که در برخی رسانهها منتشر شد) با صراحت میگوید: «قطع اینترنت، سطح امنیت سایبری را بالا نمیبرد. به گفته کارشناسان بعد از گذشت بیش از دو ماه از این وضعیت، زیرساختهای ما نهتنها امنتر نشدهاند، بلکه به بهشتی برای هکرهای بینالمللی تبدیل شدهاند که حالا با خیال راحتتری میتوانند از درهای پشتی وارد شوند.»
دلایل فنی این ادعا
هکرهای حرفهای به قطع اینترنت متکی نیستند: مهاجمان سایبری حرفهای (مانند گروههای APT) از پروتکلهای جایگزین (مانند تلفن همراه، امواج ماهوارهای، یا ارتباطات رمزنگاری شده) استفاده میکنند که به اینترنت عمومی وابسته نیستند. قطع اینترنت عملاً مانع آنها نمیشود.
-
زامبیهای دیجیتال (باتنتها) از پیش آلوده شدهاند
بسیاری از کامپیوترها و سرورهای ایرانی ماهها قبل (قبل از قطعی) به بدافزارهای «باتنت» (شبکه رباتیک) آلوده شدهاند. این بدافزارها حتی در صورت قطع اینترنت، منتظر فرمان از سرورهای فرماندهی (C&C) میمانند و به محض بازگشایی اینترنت، فعال میشوند.
-
زیرساختها در طول قطعی به روز نمیشوند
مهمترین روش دفاع در برابر هکرها، «بهروزرسانی مداوم نرمافزارها و سیستمهای امنیتی» است. با قطع اینترنت، این بهروزرسانیها متوقف میشود و شکافهای امنیتی (حفرههای صفر روز) برای ماهها باز میمانند. هکرها میتوانند از این شکافها سوءاستفاده کنند.
-
حملات سایبری به زیرساختها در طول قطعی افزایش یافت
گزارشهای منتشر شده نشان میدهد که در طول دو ماه قطعی اینترنت، حملات سایبری به بانکها، صرافیها، و شرکتهای زیرساختی (نفت، گاز، برق، آب) نه کاهش، که افزایش یافته است. یکی از صرافیهای بزرگ تهران در اردیبهشت ماه مورد حمله ransomware قرار گرفت و اطلاعات مشتریان به سرقت رفت.
بنابراین، «بازگشایی اینترنت» نه تنها یک ضرورت اقتصادی و اجتماعی، بلکه یک «ضرورت امنیتی» نیز هست. هرچه اینترنت زودتر باز شود، آسیبپذیری زیرساختها کمتر خواهد بود.
اقتصاد دیجیتال و استارتاپها؛ فرصت از دست رفته
ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، در بیانیه خود تأکید کرد که بازگشایی اینترنت با هدف «توقف خسارتهای اقتصاد دیجیتال» و «جلوگیری از مهاجرت نخبگان» انجام میشود. آمارها نشان میدهد که در طول ۹۰ روز قطعی اینترنت (از دی ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵)، اقتصاد دیجیتال ایران دچار «فروپاشی» شده است:
- بیش از ۵۰ درصد استارتاپها و کسبوکارهای آنلاین (e-commerce) تعطیل شدهاند: فروشگاههای اینترنتی که به درگاههای پرداخت بینالمللی (مانند پیپال، استرایپ) وابسته بودند، عملاً فلج شدند.
- مهاجرت نخبگان فناوری اطلاعات به خارج از کشور ۴۰۰ درصد افزایش یافت: صدها برنامهنویس، مهندس نرمافزار، و متخصص امنیت سایبری، کشور را ترک کردهاند.
- سرمایهگذاری خارجی در حوزه فناوری به صفر رسید: هیچ شرکت خارجی (اروپایی یا چینی) حاضر به سرمایهگذاری در ایران نبود.
با بازگشایی اینترنت، انتظار میرود که کسبوکارهای آنلاین دوباره رونق بگیرند. اما بهبود کامل حداقل ۶ ماه تا ۱ سال زمان نیاز دارد. همچنین دولت باید «بسته حمایتی» (تسهیلات بانکی، معافیت مالیاتی، و... ) برای استارتاپهای آسیبدیده در نظر بگیرد. رئیس پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات نیز اعلام کرده است که «شرکتهای فناوران با گرفتن IP ویژه هماکنون از اینترنت بینالمللی برخوردار هستند و به زودی این امکان برای همه مردم فراهم خواهد شد.»
آینده اینترنت در ایران؛ چه انتظاری باید داشت؟
با اجرای مصوبه بازگشایی اینترنت، سه سناریو قابل تصور است:
-
سناریوی اول (محتملترین)
بازگشت به وضعیت قبل از دی ۱۴۰۴ (فیلتر اما متصل). از سه شنبه ۵ خرداد (یا حداکثر تا یک هفته آینده)، محدودیتهای شدید (قطعی کامل) برداشته میشود و مردم میتوانند به اینترنت متصل شوند. فیلترینگ شبکههای اجتماعی (اینستاگرام، واتساپ، تلگرام، یوتیوب، و...) همچنان پابرجا خواهد بود، اما استفاده از فیلترشکنها (VPN) به روال قبل بازمیگردد. سرعت اینترنت به تدریج به وضعیت عادی بازخواهد گشت.
-
سناریوی دوم (کماحتمال)
حذف تدریجی فیلترینگ. برخی منابع خبری از احتمال «حذف تدریجی فیلترینگ» پس از بازگشایی صحبت میکنند. به عنوان مثال، ممکن است ابتدا واتساپ (به دلیل کاربردهای تجاری) و سپس اینستاگرام (به دلیل فشار افکار عمومی) رفع فیلتر شوند. اما با توجه به مخالفت نهادهای امنیتی، این سناریو بعید به نظر میرسد.
-
سناریوی سوم (بسیار بدبینانه)
برگشت دوباره محدودیتها. اگر در هفتههای آینده حمله سایبری بزرگی (یا یک بحران امنیتی دیگر) رخ دهد، ممکن است نهادهای امنیتی دوباره خواستار قطع اینترنت شوند. اما با توجه به حضور عارف در رأس ستاد ویژه و تأکید بر «عدم تکرار اشتباهات گذشته»، این سناریو نیز کماحتمال است.
به هر حال، بازگشایی اینترنت یک «پیروزی بزرگ» برای فعالان حقوق دیجیتال، کسبوکارهای آنلاین و عموم مردم است. اما نباید فراموش کرد که «فیلترینگ» همچنان یک چالش اساسی باقی خواهد ماند. مردم و فعالان مدنی باید به مبارزه برای «اینترنت آزاد و بدون فیلتر» ادامه دهند.