آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
همزمان با تحولات دیپلماتیک فشرده در خاورمیانه، هیأت عالیرتبه ایران به ریاست محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، راهی دوحه شد. این سفر در ادامه روند دیپلماتیکی است که در چند هفته اخیر با میانجیگری پاکستان برای خاتمه جنگ آغاز شده و اکنون با نقشآفرینی قطر ادامه یافته است. هیأت ایران که سید عباس عراقچی (وزیر امور خارجه) و رئیس بانک مرکزی نیز در آن حضور داشتند، با مقامهای ارشد قطری درباره «جنبههای مرتبط با مذاکرات خاتمه جنگ» رایزنی کردند. بر اساس گزارش رویترز، محور اصلی مذاکرات «تنگه هرمز» و «ذخایر اورانیوم غنیشده ایران» بوده است. در این سفر، درباره آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران در خارج از کشور نیز گفتگو شده است.
با این حال، شبکه سیانان به نقل از مقامات آمریکایی گزارش داده است که اختلافات بر سر «عبارات مربوط به برنامه هستهای ایران» و «لغو تحریمها»، نهایی شدن توافق را متوقف کرده است. یک مقام آمریکایی گفت که حضور هیأت ایرانی در قطر «نشانه مثبتی» بود و به توانایی میانجیگری قطر اشاره کرد. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل این سفر، محورهای مذاکره، اختلافات باقیمانده و سناریوهای پیش روی توافق را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
جزئیات سفر قالیباف و عراقچی به قطر و نقش میانجیگری
هیأت عالیرتبه ایران به ریاست «محمدباقر قالیباف» (رئیس مجلس شورای اسلامی) و با حضور «سید عباس عراقچی» (وزیر امور خارجه) و «رئیس بانک مرکزی» (محمد رضا فرزین) روز دوشنبه (۴ خرداد ۱۴۰۵) وارد دوحه شد. این سفر با استقبال مقامات قطری (احتمالاً شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر و وزیر خارجه قطر) همراه بود. نکته قابل توجه، ترکیب هیأت ایران است: حضور رئیس مجلس (که نشان از حمایت قوای سهگانه از مذاکرات دارد) و رئیس بانک مرکزی (که نشان از تمرکز بر موضوعات مالی و آزادسازی داراییها دارد). قطر در حالی به عنوان میانجی جدید وارد شده است که پاکستان (که پیش از این میانجیگری میکرد) نتوانست نقش فعال خود را ادامه دهد. قطر به دلیل روابط خوب با هر دو طرف (آمریکا (پایگاه هوایی الظفره) و ایران (روابط اقتصادی نزدیک)) گزینه مناسبی است. همچنین دوحه تجربه موفق میانجیگری در مناقشات دیگر (مانند مذاکرات صلح افغانستان بین آمریکا و طالبان) را دارد. بر اساس گزارش المیادین، هیأت ایران پس از پایان دیدارهای خود (عصر همان روز) به تهران بازگشت. این بازگشت سریع (بدون ماندن برای چند روز) نشان میدهد که مذاکرات در مرحله «نهایی» قرار دارد و نیاز به مذاکرات طولانی نیست. یا اینکه طرفین به بنبست خوردهاند و برای دریافت دستور جدید به پایتختهای خود بازگشتهاند.
اختلافات اصلی بر سر برنامه هستهای و لغو تحریمها
سیانان به نقل از مقامات آمریکایی گزارش داده است که اختلافات بر سر «عبارات مربوط به برنامه هستهای ایران» و «لغو تحریمها»، نهایی شدن توافق را متوقف کرده است. دو موضوع اصلی:
۱. ذخایر اورانیوم غنیشده و برنامه هستهای
آمریکا به دنبال «تعهدات محکم» از جمهوری اسلامیست مبنی بر اینکه «ذخایر اورانیوم با غنای بالا (بالای ۲۰ درصد) را از بین ببرد» و «به دنبال سلاح هستهای نرود». یک مقام آمریکایی گفت که ایران «در اصول با این نکات موافقت کرده است». اما جمهوری اسلامی میگوید که «درباره جزئیات برنامه هستهای خود صحبت نمیکند و آن را برای دور بعدی مذاکرات باقی میگذارد». به عبارت دیگر، ایران حاضر است به صورت عملی (توقف غنیسازی بالا) تعهد بدهد، اما درباره ساختار نهایی برنامه هستهای (مثل فردو و نطنز) تا دور بعد مذاکره خواهد کرد.
۲. لغو تحریمها و آزادسازی داراییها
تهران خواستار «تعهداتی در مورد لغو تحریمها و آزادسازی داراییهایی (حدود ۲۵ میلیارد دلار) است که میتواند به اقتصاد در حال مبارزه آن رونق بخشد.» اما آمریکا اصرار دارد که «تا زمانی که پیشرفتی در موضوع هستهای حاصل نشود، هیچ گونه کمک مالی صورت نخواهد گرفت.» شعار جدید مقامات آمریکایی (که از آخر هفته استفاده میکنند): «نه غبار، نه دلار» (No Dust, No Dollars). یعنی ابتدا باید ایران اقدامات عملی (پاکسازی تنگه هرمز و کاهش غنیسازی) را انجام دهد، سپس آمریکا تحریمها را لغو میکند.
جزئیات پیشنویس توافق (ادعای رسانههای عربی)
شبکههای الحدث (عربستان) و العربیه (عربستان) وابسته به دولت عربستان سعودی، جزئیاتی از پیشنویس توافق را فاش کردهاند. نکته مهم: عربستان سعودی در این مذاکرات نقش میانجی ندارد (قطر و پاکستان میانجی هستند)، بنابراین این ادعاها باید با احتیاط تلقی شوند. با این حال، این جزئیات با گزارشهای قبلی همخوانی دارد:
-
بازگشایی تنگه هرمز
ظرف مدت ۳۰ روز، تنگه هرمز برای تردد رایگان کشتیهای تجاری و نفتکشها بازگشایی میشود. جمهوری اسلامی متعهد به «پاکسازی مینها» و «تضمین ایمنی دریانوردی» است. این شرط اصلی آمریکا و غرب است (چون حدود ۲۰ درصد نفت جهان از این تنگه عبور میکند).
-
کاهش تحریمهای نفت
ایالات متحده «معافیتهایی از تحریمها» را به ایران اعطا میکند تا به آن اجازه «صادرات نفت» بدهد (اما نه به طور کامل). میزان صادرات احتمالاً محدود به ۵۰۰,۰۰۰ تا ۱,۰۰۰,۰۰۰ بشکه در روز است. کاهش تحریمهای نفت «مشروط به اجرای تعهدات ایران» (بازگشایی تنگه هرمز و توقف غنیسازی بالا) خواهد بود.
-
مذاکرات هستهای در مرحله دوم
پیشنویس توافق بر «دوره ۶۰ روزه برای مذاکرات هستهای» تأکید دارد. یعنی پس از اجرای توافق اولیه (بازگشایی تنگه هرمز و آزادسازی بخشی از داراییها)، دو طرف ۶۰ روز فرصت دارند تا درباره برنامه هستهای (غنیسازی، راستیآزمایی، و بازرسیها) به توافق جامع برسند. در غیر این صورت، توافق اولیه فسخ میشود و جنگ از سر گرفته میشود.
-
کاهش تنش در لبنان و منطقه
پیشنویس بر «کاهش تنش در تمام جبهههای منطقهای از جمله لبنان» تأکید دارد. این احتمالاً به معنای توقف درگیریهای حزب الله لبنان با اسرائیل (در صورت آتشبس) است.
مواضع ترامپ و ابهام در آزادسازی داراییها
اظهارات اخیر دونالد ترامپ در مصاحبه با مجری فاکس نیوز، بار دیگر ابهامات را افزایش داده است. او تلویحا گفته است که «به راحتی به جمهوری اسلامی، پول نقد نخواهد داد.» لارنس بی جونز، مجری مطرح فاکس نیوز، گفت که ترامپ «برخی از اخبار منتشر شده در مورد جزئیات توافق با ایران را رد کرده است.» ترامپ در پاسخ به سؤال مجری مبنی بر این که آیا توافقی مشابه برجام (دوره اوباما) با تهران امضا خواهد کرد، گفته است: «آیا واقعاً فکر میکنید که من بعد از همه آن حرفهایی که زدهام، درباره اینکه ایران هرگز به سلاح هستهای دست نخواهد یافت، رئیسجمهور بشوم و بعد فقط پول نقد به آنها بدهم؟»
این اظهارات دو تفسیر دارد:
-
تفسیر اول (واقعبینانه):
ترامپ نمیخواهد توافق شبیه برجام باشد (که طی آن جمهوری اسلامی بدون راستیآزمایی کامل، پول نقد دریافت کرد). او به دنبال یک توافق «سختتر» است که در آن ایران ابتدا اقدامات عملی (کاهش غنیسازی و بازگشایی تنگه هرمز) را انجام دهد و سپس آمریکا تحریمها را لغو کند. این همان شعار «نه غبار، نه دلار» است.
-
تفسیر دوم (بدبینانه)
ترامپ قصد دارد توافق را خراب کند و جنگ را ادامه دهد. اما با توجه به فشار کشورهای منطقه (عربستان، امارات، قطر) و همچنین نزدیکی به انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۶ (که ترامپ به دنبال «دستاورد صلح» است)، این تفسیر کماحتمال است.
سناریوهای پیش رو و چشمانداز توافق
با توجه به تحولات اخیر، سه سناریو محتمل است:
-
سناریوی اول (محتملترین - ۶۰ درصد)
توافق موقت (آتشبس) ظرف یک هفته آینده اعلام میشود. بر اساس این توافق، تنگه هرمز بازگشایی میشود، ایران غنیسازی بالای ۲۰ درصد را متوقف میکند و بخش کوچکی از داراییهای مسدود شده (مثلاً ۵ میلیارد دلار) آزاد میشود. مذاکرات هستهای به ۶۰ روز آینده موکول میشود. در این مدت، جنگ به طور کامل متوقف میشود و تردد کشتیها از سر گرفته میشود. این سناریو با توجه به گزارش سفر قالیباف و عراقچی و اظهارات امیدوارکننده مقامات قطری، محتمل است.
-
سناریوی دوم (متوسط - ۳۰ درصد)
مذاکرات به بنبست میخورد و جنگ با شدت کم (فقط حملات هوایی محدود و جنگ سایبری) ادامه مییابد. ترامپ تحت فشار لابی اسرائیل و جمهوریخواهان، از امضای توافق خودداری میکند. در این سناریو، ایران نیز تنگه هرمز را مسدود نگه میدارد و غنیسازی را ادامه میدهد. وضعیت «نه جنگ، نه صلح» تا پایان سال ۲۰۲۶ ادامه مییابد.
-
سناریوی سوم (کماحتمال - ۱۰ درصد)
توافق جامع ظرف چند روز آینده اعلام میشود. ایران به طور کامل به برجام بازمیگردد (غنیسازی زیر ۳.۶۷ درصد)، تمام داراییهای مسدود شده (۲۵ میلیارد دلار) آزاد میشود، و تحریمهای نفتی و بانکی به طور کامل لغو میگردد. در عوض، آمریکا به طور رسمی به ایران تضمین میدهد که دیگر به این کشور حمله نخواهد کرد. این سناریو به دلیل مخالفتهای داخلی در هر دو کشور (اسرائیل و جریان تندرو در ایران) بسیار بعید است. به هر حال، روزهای آینده (تا پایان هفته) بسیار تعیینکننده خواهد بود. جهان چشم به دوحه، تهران و واشنگتن دوخته است. آیا جنگ پس از ماهها پایان مییابد؟ پاسخ به زودی مشخص خواهد شد.