ماجرای بازگشایی اینترنت و بازگشت به وضعیت قبل از دی‌ماه ۱۴۰۴

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

پس از بیش از ۸۶ روز قطعی و اختلال گسترده اینترنت در کشور، سرانجام نشانه‌های جدی از تغییر وضعیت نمایان شده است. رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت تأکید کرده است که «سیاست قطعی دولت، گشایش اینترنت بین‌الملل و رفع فیلترینگ است» و این روند در حال پیگیری جدی است. او گفته است که تداوم فیلترینگ گسترده، هم به اقتصاد و هم به امنیت سایبری آسیب زده است و امید دارد این تلاش‌ها تا هفته‌های آینده به نتیجه برسد. با وجود این، هنوز زمان دقیق وصل شدن کامل اینترنت اعلام نشده و نتیجه نهایی به تصمیم‌های بالادستی و شرایط امنیتی وابسته است.

ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، این تصمیم را نه‌فقط یک اقدام فنی، بلکه نشانه‌ای از «بازگشت ثبات و اعتماد» توصیف کرده است. به گفته وزیر ارتباطات، پس از جلسات فشرده «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور» و با دستور مستقیم رئیس‌جمهور، فرایند بازگرداندن اینترنت به وضعیت قبل از دی‌ماه ۱۴۰۴ آغاز شده است. در چهارمین جلسه این ستاد به ریاست محمدرضا عارف (معاون اول رئیس‌جمهور)، برقراری اتصال اینترنت بین‌الملل با ۹ رأی موافق در برابر ۳ رأی مخالف به تصویب رسیده است. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل این مصوبه، گام‌های بعدی و چشم‌انداز بازگشایی اینترنت را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.

جزئیات مصوبه ستاد ویژه و روند تصویب

«ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور» که به دستور «مسعود پزشکیان» (رئیس‌جمهور) و با مسئولیت «محمدرضا عارف» (معاون اول) تشکیل شده است، روز دوشنبه (۴ خرداد ۱۴۰۵) چهارمین جلسه خود را برگزار کرد. این جلسه با دستور کار «بازنگری در وضعیت دسترسی به شبکه جهانی» تشکیل شد و پس از بحث‌های فشرده، «برقراری اتصال اینترنت بین‌الملل» با ۹ رأی موافق و ۳ رأی مخالف به تصویب رسید. ترکیب رأی‌دهندگان (که از سوی منابع آگاه فاش نشده) شامل نمایندگان قوه مجریه (وزارت ارتباطات، وزارت اطلاعات، وزارت کشور)، قوه قضائیه، مجلس شورای اسلامی، و نهادهای امنیتی (سپاه پاسداران و شورای عالی امنیت ملی) بوده است. ۳ رأی مخالف متعلق به برخی نهادهای امنیتی بود که همچنان بر ادامه محدودیت‌ها اصرار داشتند، اما آرای موافق غالب شد.

«وضعیت قبل از دی‌ماه ۱۴۰۴» به سطح دسترسی اینترنت قبل از آغاز جنگ اشاره دارد. در آن زمان، اینترنت ایران به طور کامل قطع نبود، اما «فیلتر» بود (دسترسی به اینستاگرام، واتساپ، تلگرام، یوتیوب، توییتر و فیسبوک فقط از طریق فیلترشکن امکان‌پذیر بود). با اجرای این مصوبه، محدودیت‌های شدیدی که از دی‌ماه بر کشور تحمیل شده بود (قطعی تقریباً کامل اینترنت بین‌الملل) برداشته می‌شود و کشور به وضعیت «فیلتر شده اما متصل» بازمی‌گردد. همچنین «اینترنت پرو» (که در ماه‌های اخیر به صورت محدود برای برخی کسب‌وکارها ارائه می‌شد) منسوخ خواهد شد. پس از تصویب در ستاد، مصوبه برای تأیید نهایی به دفتر رئیس‌جمهور ارسال شد و پزشکیان (که خود در طول مبارزات انتخاباتی و پس از آن، بارها بر ضرورت بازگشایی اینترنت تأکید کرده بود) بلافاصله با آن موافقت کرد و دستور ابلاغ به وزارت ارتباطات را صادر کرد. ستار هاشمی (وزیر ارتباطات) نیز اعلام کرده است که «فرایند بازگرداندن اینترنت به وضعیت قبل از دی‌ماه ۱۴۰۴ آغاز شده است.»

نقش محمدرضا عارف و رویکرد دولت پزشکیان

«محمدرضا عارف» (معاون اول رئیس‌جمهور) به عنوان رئیس ستاد ویژه، نقش کلیدی در پیشبرد این مصوبه داشته است. عارف که خود یک چهره دانشگاهی(استاد دانشگاه صنعتی شریف) است، از ابتدای مسئولیت خود بر «حل بحران اینترنت» تمرکز کرده بود. او در اظهارات علنی خود، بارها به انتقاد از محدودیت‌های اینترنتی پرداخته و گفته بود: «نمی‌شود شعار کمک به مردم سر دهیم ولی در عمل به مردم اعتماد نکرده و اینترنت را بر روی مردم ببندیم.» (تیر ۱۴۰۴)

رویکرد دولت چهاردهم (به ریاست پزشکیان) در قبال فضای مجازی، به وضوح با دولت سیزدهم (رئیسی) متفاوت است. در حالی که دولت سیزدهم بر «شبکه ملی اطلاعات» و «محدودیت ارتباطات با خارج» تأکید داشت، دولت چهاردهم «گشایش اینترنت بین‌الملل» و «رفع فیلترینگ» را به عنوان یک «ضرورت اقتصادی و اجتماعی» مطرح کرده است. تشکیل ستاد ویژه با ریاست عارف (و نه با ریاست وزیر ارشاد یا وزیر ارتباطات) نشان از عزم بالای دولت برای غلبه بر مخالفت‌های نهادهای امنیتی دارد. عارف در سخنرانی اخیر خود تأکید کرده است: «این شورا با رویکردی کارشناسی و با هدف ساماندهی پایدار فضای مجازی کشور فعالیت می‌کند و تصمیمات آن بر مبنای منافع ملی و نیازهای واقعی جامعه اتخاذ خواهد شد.» این اظهارات نشان می‌دهد که دولت به دنبال یک «حلول پایدار» برای مشکل اینترنت است، نه یک «بازگشایی موقتی» که دوباره محدود شود. پس چه چیزی مانع اتصال اینترنت است؟!

آسیب‌های اقتصادی و اجتماعی قطعی اینترنت

طی بیش از ۸۶ روز قطعی اینترنت (از دی ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵)، اقتصاد دیجیتال ایران دچار «فروپاشی نسبی» شده است. بر اساس گزارش اتاق بازرگانی تهران:

• بیش از ۵۰ درصد استارتاپ‌ها و کسب‌وکارهای آنلاین تعطیل شده‌اند

  فروشگاه‌های اینترنتی (e-commerce) که به درگاه‌های پرداخت بین‌المللی (مانند پی‌پال، استرایپ) وابسته بودند، عملاً فلج شدند. همچنین شرکت‌های ارائه دهنده خدمات ابری (Cloud Computing) که سرورهایشان در خارج از کشور بود، نتوانستند به مشتریان خود خدمات بدهند.

• مهاجرت نخبگان فناوری اطلاعات به خارج از کشور ۴۰۰ درصد افزایش یافت!

  صدها برنامه‌نویس، مهندس نرم‌افزار، و متخصص امنیت سایبری، کشور را ترک کرده‌اند. دلیل اصلی: «عدم امکان کار از راه دور (Remote Working) با شرکت‌های خارجی به دلیل قطعی اینترنت.»

• آموزش آنلاین (مجازی) به طور کامل مختل شد

  هزاران دانش‌آموز و دانشجو که به آموزش از راه دور وابسته بودند (به ویژه در مناطق روستایی و محروم)، عملاً از تحصیل بازماندند.

• افزایش استفاده از فیلترشکن و پیامدهای امنیتی

  کاربران مجبور به استفاده از فیلترشکن‌های ناشناس و ناامن شدند که منجر به سرقت اطلاعات شخصی (رمز عبور، شماره کارت بانکی) توسط هکرها گردید.

بنابراین، بازگشایی اینترنت نه یک «لوکس»، بلکه یک «ضرورت حیاتی» برای نجات اقتصاد دیجیتال و جلوگیری از فروپاشی بیشتر زیرساخت‌های آموزشی و فناوری کشور بود. وزیر ارتباطات تأکید کرده است که ادامه محدودیت‌ها می‌توانست به «تضعیف سرمایه‌گذاری، مهاجرت نخبگان و گسترش الگوهای ارتباطی خارج از حکمرانی رسمی» منجر شود.

گام‌های بعدی و زمان‌بندی اجرا

با ابلاغ رسمی مصوبه به وزارت ارتباطات، اکنون تمام نگاه‌ها به ساختمان خیابان شریعتی (وزارت ارتباطات) است. ستار هاشمی قول داده است که «فرآیند بازگرداندن اینترنت در اسرع وقت (حداکثر تا نیمه خرداد) انجام می‌شود.» با این حال، چند گام فنی پیش روست:

۱. هماهنگی با اپراتورهای مخابراتی (همراه اول، ایرانسل، رایتل، و...)

اپراتورها باید محدودیت‌های اعمال شده بر روی سرورهای خود را بردارند و ترافیک بین‌الملل را مجدداً فعال کنند. این کار ممکن است ۲۴ تا ۷۲ ساعت زمان ببرد.

۲. رفع فیلترینگ (به صورت تدریجی)

مصوبه فعلی فقط به «بازگشت به وضعیت قبل از دی‌ماه» اشاره دارد، یعنی «رفع قطعی کامل»، اما «فیلترینگ» پلتفرم‌های خارجی (اینستاگرام، واتساپ، تلگرام، و...) همچنان پابرجا خواهد بود. برای رفع فیلترینگ (آزادی کامل اینترنت)، نیاز به مصوبه جداگانه (و احتمالاً رأی بالاتر) است.

۳. اطلاع‌رسانی عمومی

وزارت ارتباطات موظف است از طریق رسانه‌های ملی (صدا و سیما) و خبرگزاری‌های رسمی، زمان دقیق بازگشایی اینترنت را به اطلاع عموم برساند. همچنین راهنمایی برای تنظیم مجدد دستگاه‌ها (مودم، روتر، و...) ارائه خواهد شد.

پیش‌بینی می‌شود که ظرف ۴۸ ساعت آینده (تا پایان هفته جاری)، اینترنت به طور کامل (با همان سطح دسترسی قبل از دی‌ماه) بازگردد. با این حال، در روزهای اول ممکن است با اختلالات موقتی (به دلیل هجوم ناگهانی کاربران) مواجه باشیم.

چشم‌انداز آینده و چالش‌های پیش رو

با وجود بازگشایی اینترنت، سه چالش اصلی باقی خواهد ماند:

۱. فیلترینگ همچنان پابرجاست

میلیون‌ها کاربر ایرانی همچنان برای دسترسی به اینستاگرام، واتساپ، و تلگرام به فیلترشکن نیاز خواهند داشت. این وضعیت باعث ادامه «نارضایتی عمومی» و «فشار بر زیرساخت‌های فیلترشکن» خواهد شد.

۲. احتمال برگشت دوباره محدودیت‌ها

اگر در هفته‌های آینده حمله سایبری بزرگی (یا یک بحران امنیتی دیگر) رخ دهد، ممکن است نهادهای امنیتی دوباره خواستار قطع اینترنت شوند. با این حال، با توجه به حضور عارف در رأس ستاد ویژه و تأکید بر «عدم تکرار اشتباهات گذشته»، این سناریو کم‌احتمال است.

۳. نیاز به شفاف‌سازی درباره «اینترنت ملی»

دولت چهاردهم باید تکلیف «شبکه ملی اطلاعات» را که در دولت سیزدهم با هزینه میلیاردی ساخته شد اما عملاً توسط مردم استفاده نشد، روشن کند. آیا قرار است این شبکه تعطیل شود؟ یا به عنوان یک «شبکه پشتیبان» (برای مواقع اضطراری) حفظ گردد؟

در مجموع، بازگشایی اینترنت یک «پیروزی بزرگ» برای فعالان حقوق دیجیتال، کسب‌وکارهای آنلاین و عموم مردم است. اما این پایان راه نیست. مبارزه برای «رفع کامل فیلترینگ» و «اینترنت آزاد و بدون سانسور» ادامه خواهد داشت. وزیر ارتباطات نیز وعده داده است که «رفع فیلترینگ» در دستور کار بعدی دولت قرار دارد. امیدواریم که این وعده نیز عملی شود