آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
تا دیروز اگر معلم مدرسه غیردولتی بودید، شاید مجبور بودید نگران یک اتفاق ساده در کوچه پسکوچههای تهران یا حاشیه مشهد باشید. نه خبری از بیمه کامل بود و نه امنیت شغلی. اما از این به بعد، قصه فرق کرده. محمودزاده، معاون وزیر آموزش و پرورش، بعد از سه سال پیگیری در مجلس خبر خوشی داده که دلها را شاد کرده. او میگوید حالا دیگر همه معلمان مدارس غیردولتی باید بیمه کامل داشته باشند. یعنی نه یک بیمه ناقص دو ساعته، نه یک پوشش نصفه و نیمه، بلکه بیمه تمام و کمال. بگذارید صریح بگویم. تا همین چند وقت پیش، یک معلم غیردولتی اگر بعد از ظهرها در یک آموزشگاه زبان تدریس میکرد، یا صبحها در یک مدرسه غیرانتفاعی، گاهی ۱۲ ساعت از شبانهروز را بدون کوچکترین پوشش بیمهای سپری میکرد. تصادف کند، بیماری بگیرد، حتی یک زمین خوردن ساده، تمام زندگیاش را به مخاطره میانداخت.
اما آنچه محمودزاده اعلام کرده، یک انقلاب کوچک در نظام حمایتی معلمان است. او گفته: «با پیگیریهای سهساله در مجلس، مصوب شد که معلمان مدارس غیردولتی باید بهصورت سیساعته و با بیمه کامل در ۱۲ ماه سال تحت پوشش قرار بگیرند». یعنی فرقی ندارد صبح تدریس میکنی یا شب، تمام ساعت کاری تو باید بیمه داشته باشی. حالا اگر مدرسهای این قانون را اجرا نکند، تخلف کرده. تخلف یعنی جریمه، یعنی تعطیلی، یعنی برخورد قانونی. اینجا دیگر حرف از «اگر خواستند» نیست، حرف از «باید» است.
اما این تصمیم چطور به سرانجام رسید؟ سه سال پیگیری در کمیسیونهای مختلف مجلس، جلسات متعدد با سازمان تأمین اجتماعی، نامهنگاری با شورای عالی کار و آخرش یک مصوبه محکم که میگوید «دیگر هیچ معلم غیردولتی بدون بیمه کامل نیست». در ادامه، جزئیات این مصوبه، ابعاد حقوقی آن، تفاوت با وضعیت قبلی، چالشهای اجرایی و پیامدهای آن برای معلمان، مدارس و خانوادهها را موشکافانه بررسی خواهیم کرد.
بیمه «سیساعته» یعنی چه و چه فرقی با بیمه معمولی دارد؟
بگذارید اول برویم سراغ همان اصطلاحی که شاید خیلیها را گیج کرده: «بیمه سیساعته». این حرف به این معنا نیست که معلم فقط برای سی ساعت در هفته بیمه میشود. نه، ماجرا ظریفتر است. در قانون کار ایران، یک کارگر یا کارمند نمیتواند به طور همزمان بیمه دو کارفرما را داشته باشد، مگر آنکه مجموع ساعات کاری او در شبانهروز از مرز خاصی عبور نکند. حداکثر ساعات کار موظف برای یک بیمهشده کامل، ۴۴ ساعت در هفته یا حدود ۸ تا ۹ ساعت در روز است. اما معلمان غیردولتی معمولاً در چند مدرسه یا آموزشگاه تدریس میکنند. مثلاً صبح در یک دبیرستان غیردولتی، بعد از ظهر در یک آموزشگاه زبان و شب هم در یک مؤسسه کنکور. هر کدام از این کارفرماها باید برای ساعاتی که معلم نزد آنها کار میکند، حق بیمه پرداخت کند. مشکل قدیمی این بود که بعضی کارفرماها فقط برای ۲ یا ۳ ساعت در روز بیمه میکردند و بقیه ساعتها بیپوشش میماند. اما قانون جدید میگوید که یک معلم میتواند تا سقف ۱۲ ساعت در شبانهروز بیمه کامل داشته باشد. به این میگویند «بیمه سیساعته» چون ۱۲ ساعت در روز میشود ۳۰ ساعت در هفته (اگر پنج روز کاری حساب کنیم) یا حدود سی ساعت میانگین. نکته مهم دیگر، «۱۲ ماه سال» است. پیش از این، بسیاری از مدارس غیردولتی در تابستان که مدرسه تعطیل بود، بیمه معلمان را قطع میکردند. اما قانون جدید میگوید بیمه باید در تمام طول سال حتی در تعطیلی تابستان هم برقرار باشد. یعنی معلم در ایام تعطیل هم از پوشش درمانی، بازنشستگی و بیکاری برخوردار است. این تحولی بزرگ در امنیت شغلی معلمان غیردولتی است.
چه کسانی تحت پوشش این مصوبه قرار میگیرند؟
یکی از نقاط قوت این مصوبه، شمول گسترده آن است. یعنی فقط معلمانی که در مدارس غیرانتفاعی ثبتشده زیر نظر آموزش و پرورش تدریس میکنند، شامل نمیشوند. بلکه تمام نیروهای آموزشی و حتی برخی نیروهای غیرآموزشی که در مدارس غیردولتی کار میکنند، مشمول این قانون هستند. در بخشنامه ابلاغی به واژه «معلمان» اکتفا نشده، بلکه عبارت «کلیه نیروهای شاغل آموزشی و پرورشی» به کار رفته است. این یعنی مربیان پرورشی، مشاوران مدارس، کادر اداری آموزشی، و حتی افرادی که در آموزشگاههای آزاد فنی و حرفهای وابسته به آموزش و پرورش تدریس میکنند، هم تحت پوشش قرار میگیرند. برآوردهای اولیه نشان میدهد نزدیک به ۴۰۰ هزار نفر در کشور مشمول این قانون میشوند که تا پیش از این یا بیمه کامل نداشتند یا اصلاً بیمه نبودند. نکته ظریف اما مربوط به معلمانی است که در چندین مدرسه تدریس میکنند. قانون تکلیف را مشخص کرده: هر کارفرما (هر مدرسه یا آموزشگاه) موظف است برای ساعاتی که معلم در آن مجموعه کار میکند، بیمه جداگانه پرداخت کند. مجموع این ساعات از ۱۲ ساعت در روز نباید بگذرد. اگر معلمی بیشتر از این کار کند، باید به صورت اضافه کار ثبت شود و بیمه مازاد بر ۱۲ ساعت با قوانین خاص خودش محاسبه میگردد.
اگر مدرسهای اجرا نکند، چه برخوردی میشود؟
در گذشته، مشکل اصلی نه فقدان قانون که فقدان ضمانت اجرایی بود. مدارس غیردولتی میتوانستند به راحتی بیمه معلمان را نادیده بگیرند و در نهایت با یک تذکر کتبی از سوی آموزش و پرورش منطقه خلاصه شوند. اما این بار محمودزاده و تیمش پای تخلف را وسط کشیده اند. او به صراحت گفته: «عدم رعایت این قانون تخلف محسوب میشود.» اما تخلف از نظر قانونی چه معنایی دارد؟ بر اساس قانون تأسیس مدارس غیردولتی و قانون کار، تخلفات کارفرمایان در زمینه عدم پرداخت بیمه، چند لایه دارد.
- لایه اول جریمه مالی معادل ۲۰ تا ۵۰ درصد حق بیمه پرداختنشده است.
- لایه دوم ممنوعیت ثبتنام دانشآموز جدید برای آن مدرسه تا رفع تخلف.
- لایه سوم که سختترین است، لغو پروانه تأسیس مدرسه است.
بیشتر مدارس غیردولتی از لایه دوم و سوم میترسند، چون بسته شدن در ثبتنام و یا لغو مجوز، یعنی نابودی کسب و کارشان. بنابراین بعید است بعد از این مصوبه، مدرسهای ریسک کند. البته نظارت بر اجرا نیاز به یک سامانه شفاف دارد که سازمان تأمین اجتماعی و آموزش و پرورش مشترکاً باید آن را راه بیندازند. هنوز این سامانه کامل نشده، اما قولش داده شده تا شروع سال تحصیلی آینده آماده شود.
چالش اجرایی؛ هزینه بیمه از جیب کی میرود؟
بیایید روراست باشیم. بیمه کامل یعنی پول. مدارس غیردولتی که عمدتاً خصوصی اداره میشوند، هزینه نهایی را از شانههای چه کسی میاندازند؟ روی کاغذ، کارفرما یعنی مؤسس مدرسه موظف به پرداخت حق بیمه سهم کارفرماست. اما در عمل، خیلی از مدارس غیردولتی این هزینه را به صورت پنهان از حقوق معلمان کم میکردهاند و یا بهانه افزایش شهریه را به خانوادهها تحمیل میکردند. محمودزاده در گفتوگوهای غیررسمی به خبرنگاران گفته که یک صندوق حمایت از مدارس غیردولتی با همکاری سازمان برنامه و بودجه در حال شکلگیری است. هدف این صندوق این است که بخشی از هزینه بیمه معلمان را به صورت یارانه به مدارس غیردولتی که در مناطق کمبرخوردار فعال هستند، پرداخت کند. اما این صندوق هنوز بودجه مشخصی ندارد. در عمل، دو سناریو پیش روست:
- سناریوی اول، افزایش شهریه مدارس غیردولتی به میزان ۱۰ تا ۱۵ درصد برای جبران هزینه بیمه معلمان.
- سناریوی دوم، کاهش سود مؤسسان مدارس که بعید به نظر میرسد.
به نظر میرسد بالاخره خانوادهها باید هزینه بیشتری بپردازند، اما از طرف دیگر کیفیت آموزش و رفاه معلمان بالا میرود که در بلندمدت به نفع دانشآموزان است. یک راه حل میانی این است که مدارس از معافیتهای مالیاتی جدیدی که دولت در بودجه سال آینده برای کارفرمایانی که بیمه کامل میپردازند، در نظر گرفته استفاده کنند.
این مصوبه چه تغییری در زندگی روزمره معلم ایجاد میکند؟
تا اینجا کلی صحبت حقوقی و قانونی کردیم. اما بیایید ببینیم یک معلم واقعی در یک مدرسه غیردولتی در یک شهر کوچک چه حسی پیدا میکند. فرض کنید خانم حسینی، معلم ریاضی پایه هفتم در یک مدرسه غیرانتفاعی در قم. قبلاً او فقط برای ۴ ساعت تدریس در روز بیمه داشت. یعنی اگر ساعت ۸ صبح تا ۱۲ ظهر در مدرسه بود، بیمه داشت. اما از ۱۲ ظهر به بعد که شاید به آموزشگاه زبان میرفت یا در خانه مشاوره میداد، هیچ بیمهای نداشت. یک روز تصادف میکند و پایش میشکند. بیمارستان که میرود، میگویند بیمه ناقص داری و باید خیلی از هزینهها را خودت بپردازی. تازه اگر شش ماه مرخصی استعلاجی لازم داشته باشد، حقوقی هم دریافت نمیکند. اما از این به بعد با بیمه کامل ۱۲ ماه سال، او حتی اگر در تعطیلات تابستان هم بیمار شود، تحت پوشش است. وقتی بازنشسته شود، حقوق بازنشستگی اش بر اساس میانگین حقوق آخرین سالهای کارش محاسبه میشود، نه چند ساعت ناقص. تازه ممکن است بتواند وام بانکی بگیرد، مسکن اجاره کند، وام ازدواج برای فرزندش بگیرد. اینها چیزهایی است که برای یک معلم دارای بیمه کامل عادی است، اما تا دیروز برای خانم حسینی یک رویا بود. بنابراین، این مصوبه فقط یک بخشنامه اداری نیست. این یک تغییر در زیستجهان معلم است. از این به بعد او با خیال راحتتر میتواند تدریس کند، بداند که اگر زمین بخورد، کسی هست که پشتش را بگیرد. این همان عدالت آموزشی و عدالت اجتماعی است که سالها بود زمین مانده بود.