آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای لبنی کشور با انتشار هشداری تکاندهنده اعلام کرد: به زودی قیمت فرآوردههای لبنی به حدی افزایش مییابد که خرید آنها برای عموم مردم دیگر هیچ توجیه اقتصادی نخواهد داشت. اگر شما هم از آن دسته شهروندانی هستید که در ماههای اخیر کاهش چشمگیر سبد لبنیات خانوار خود را حس کردهاید، این گزارش کامل را تا انتها بخوانید؛ جزئیات بحران قیمت، آمار مقایسهای مصرف ایران با جهان و پیامدهای سلامتی آن در ادامه آمده است. بر اساس اعلام این مقام مسئول، میانگین مصرف سرانه لبنیات در ایران سالانه تنها ۴۰ کیلوگرم است، در حالی که این رقم در سطح جهانی به ۱۸۰ کیلوگرم میرسد؛ یعنی ایرانیها کمتر از یک چهارم میانگین جهانی لبنیات مصرف میکنند.
این فاصله فاحش نه تنها یک بحران اقتصادی، بلکه یک فاجعه سلامت عمومی محسوب میشود؛ چرا که کمبود کلسیم، ویتامین دی و پروتئین مورد نیاز بدن، پوکی استخوان، کوتاهی قد کودکان و ضعف سیستم ایمنی را به دنبال دارد. مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای لبنی با اشاره به تورم افسارگسیخته نهادههای دامی (خوراک دام، دارو و انرژی) تأکید کرد: اگر دولت هرچه سریعتر برای کنترل قیمت شیر خام و محصولات لبنی چارهاندیشی نکند، صنعت لبنیات کشور با بحران ورشکستگی گسترده مواجه خواهد شد. در حال حاضر قیمت شیر پاستوریزه یک لیتری در برخی شهرها به بیش از 135 هزار تومان رسیده و قیمت پنیر، ماست و کره نیز نسبت به سال گذشته بیش از ۸۰ درصد افزایش یافته است. کارشناسان تغذیه هشدار میدهند که با ادامه این روند، قشر متوسط و کمدرآمد جامعه به تدریج لبنیات را از سبد غذایی خود حذف خواهند کرد و این موضوع در بلندمدت، هزینههای سنگین درمانی برای نظام سلامت به همراه خواهد داشت.
آمار مصرف لبنیات در ایران؛ فاجعهای در سکوت خبری
بر اساس آخرین گزارشهای وزارت جهاد کشاورزی و سازمان غذا و دارو، میانگین مصرف سرانه لبنیات در ایران در سال ۱۴۰۴ به حدود ۴۰ کیلوگرم (شامل شیر، ماست، پنیر، کره و کشک) رسیده است. این رقم در مقایسه با میانگین جهانی (۱۸۰ کیلوگرم) کمتر از یک چهارم و در مقایسه با کشورهای اروپایی (۲۵۰ تا ۳۰۰ کیلوگرم) حتی فاجعهبارتر است. اما نگرانکنندهتر از میانگین پایین، روند نزولی مصرف است. آمارها نشان میدهد که طی ۵ سال گذشته، مصرف سرانه لبنیات در ایران از ۷۰ کیلوگرم در سال ۱۴۰۰ به ۴۰ کیلوگرم در سال ۱۴۰۴ سقوط کرده است. یعنی هر سال حدود ۶ تا ۷ کیلوگرم کاهش. اگر این روند ادامه یابد، تا ۳ سال دیگر مصرف لبنیات به زیر ۲۰ کیلوگرم خواهد رسید که از نظر علمی به معنای «حذف کامل یک گروه غذایی اساسی» از سبد خانوار است. سازمان جهانی بهداشت حداقل مصرف روزانه ۲۵۰ گرم لبنیات (حدود ۹۰ کیلوگرم در سال) را برای حفظ سلامت استخوانها و پیشگیری از پوکی استخوان توصیه میکند.
دلایل افزایش قیمت لبنیات؛ از خوراک دام تا انرژی
مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای لبنی سه عامل اصلی را برای افزایش بیسابقه قیمت لبنیات عنوان کرده است.
- عامل اول: افزایش قیمت نهادههای دامی (خوراک دام). حدود ۷۰ درصد هزینه تولید شیر خام مربوط به خوراک دام (جو، ذرت، سویا، سبوس و کنجاله) است. طی یک سال گذشته، قیمت این اقلام بین ۱۲۰ تا ۱۸۰ درصد افزایش یافته است؛ چرا که عمده این نهادهها وارداتی هستند و با نرخ ارز آزاد (نزدیک به ۴۵ هزار تومان) وارد میشوند.
- عامل دوم: افزایش قیمت حاملهای انرژی. با اجرای طرح حذف ارز ترجیحی، قیمت بنزین، گازوئیل و برق برای واحدهای تولیدی چندین برابر شده و هزینه سردخانه، حمل و نقل و پاستوریزاسیون را به شدت بالا برده است.
- عامل سوم: کاهش تولید داخلی شیر خام. به دلیل گرانی خوراک دام، بسیاری از دامداران کوچک و متوسط مجبور به فروش دامهای خود شدهاند و تولید شیر خام در برخی استانها تا ۳۰ درصد کاهش یافته است. کاهش عرضه در برابر تقاضای نسبتاً ثابت، به طور طبیعی قیمت را افزایش میدهد.
پیامدهای سلامتی کاهش مصرف لبنیات؛ پوکی استخوان نسل آینده
کمبود کلسیم و ویتامین دی (که منابع اصلی آن لبنیات هستند) در کوتاهمدت منجر به خستگی، ضعف عضلانی، کاهش تمرکز و ریزش مو میشود. اما در بلندمدت، عواقب جبرانناپذیر است. مهمترین پیامد، پوکی استخوان (استئوپروز) است. بر اساس آمار انجمن روماتولوژی ایران، شیوع پوکی استخوان در زنان بالای ۵۰ سال در ایران به ۳۵ درصد رسیده و میانگین سن ابتلا نیز از ۶۵ سال به ۵۵ سال کاهش یافته است. دلیل اصلی همین کاهش مصرف لبنیات در دهههای گذشته است. دومین پیامد، کوتاهی قد کودکان و نوجوانان. مطالعات نشان میدهد میانگین قد نسل جدید در ایران نسبت به نسل والدین حدود ۳ تا ۵ سانتیمتر کوتاهتر شده است که بیارتباط با کمبود پروتئین و کلسیم در سالهای رشد نیست. سومین پیامد، افزایش شکستگیهای ناشی از افتادن در سالمندان (به ویژه شکستگی لگن) که هزینههای درمانی سنگینی (هر مورد بین ۵۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان) به نظام سلامت تحمیل میکند.
تأثیر بر صنعت لبنیات؛ ورشکستگی دامداران و تعطیلی کارخانهها
مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای لبنی هشدار داده که اگر روند فعلی ادامه یابد، طی ۶ ماه آینده بیش از ۴۰ درصد از واحدهای تولید لبنیات (کارخانهها و دامداریهای صنعتی) ورشکسته و تعطیل خواهند شد. دلیل آن ساده است: قیمت تمام شده شیر خام (با احتساب خوراک دام، انرژی، نیروی کار و حمل و نقل) به حدود ۲۵ هزار تومان به ازای هر کیلو رسیده است، اما قیمت خرید شیر خام از دامدار حداکثر ۱۸ تا ۲۰ هزار تومان است.
یعنی دامدار به ازای هر کیلو شیر، ۵ تا ۷ هزار تومان ضرر میکند. در چنین شرایطی، دامداران مجبور به کشتار دامهای مولد و خروج از صنعت میشوند. در کارخانههای لبنیات نیز وضعیت مشابه است. هزینه تولید هر لیتر شیر پاستوریزه حدود ۳۲ هزار تومان است، اما قیمت فروش آن در فروشگاهها ۳۵ تا ۳۸ هزار تومان است. با احتساب مالیات، اجاره و دستمزد، سود ناخالص کمتر از ۵ درصد میشود که برای تداوم فعالیت اقتصادی توجیهپذیر نیست. در ۳ ماهه اول ۱۴۰۵، حداقل ۱۲ کارخانه لبنیات کوچک و متوسط در استانهای تهران، اصفهان و خراسان رضوی تعطیل شدهاند.
راهکارهای پیشنهادی برای نجات صنعت لبنیات و سلامت مردم
کارشناسان اقتصادی و تغذیه راهکارهای متعددی برای جلوگیری از بحران ارائه دادهاند.
- راهکار اول: پرداخت یارانه هدفمند به شیر برای دهکهای پایین درآمدی. به جای اینکه یارانه به همه کالاها تعلق بگیرد، دولت میتواند شیر و پنیر را با قیمت یارانهای (مثلاً هر لیتر شیر ۱۵ هزار تومان) در فروشگاههای زنجیرهای و تعاونیهای مصرف کارگری توزیع کند.
- راهکار دوم: تخصیص ارز ترجیحی (نیمایی) فقط به خوراک دام وارداتی، نه به همه کالاها. این کار میتواند قیمت تمام شده شیر خام را تا ۳۰ درصد کاهش دهد بدون اینکه فشار اضافی بر بودجه دولت وارد کند.
- راهکار سوم: حذف واسطههای غیرضروری در زنجیره تامین. در حال حاضر شیر از دامدار به کارخانه پاستوریزاسیون، سپس به توزیعکننده عمده، سپس به خردهفروش و نهایتاً به مصرفکننده میرسد. هر حلقه این زنجیره ۱۰ تا ۱۵ درصد به قیمت نهایی اضافه میکند. ایجاد «بازارهای محلی شیر خام» (با رعایت بهداشت) میتواند شیر را با قیمت ۴۰ درصد کمتر به دست مصرفکننده برساند.
- راهکار چهارم: آگاهسازی عمومی از طریق رسانه ملی درباره اهمیت مصرف لبنیات و عواقب حذف آن. بسیاری از خانوادههای کمدرآمد به دلیل ناآگاهی، به جای حذف تنقلات مضر، لبنیات را از سبد خود حذف میکنند.