آسیانیوز ایران؛ سرویس ورزشی:
آژانس دارویی اروپا داروی ضد ویروسی «فاویپیراویر» را به عنوان کاندیدای بالقوه برای درمان هانتاویروس معرفی کرده و قرار است ۱۴۰۰ قرص از این دارو به فرانسه، اسپانیا و هلند تحویل داده شود. اگر شما دنبالکننده اخبار پزشکی و بیماریهای نوپدید هستید یا در مناطق درگیر با هانتاویروس (مانند برخی نواحی اروپا و آمریکا) زندگی میکنید، این گزارش کامل را تا انتها بخوانید؛ جزئیات مکانیسم دارو، میزان اثربخشی و وضعیت تأیید آن در ادامه آمده است. هانتاویروس یک بیماری مشترک بین انسان و جوندگان است که از طریق استنشاق ذرات مدفوع، ادرار و بزاق موشهای آلوده منتقل میشود و میتواند منجر به سندروم ریوی هانتاویروس (HPS) با میزان مرگ و میر ۳۰ تا ۴۰ درصد شود.
فاویپیراویر که قبلاً برای درمان آنفلوانزا و تا حدودی کرونا مورد آزمایش قرار گرفته بود، اکنون به عنوان یک گزینه بالقوه برای بیمارانی که به درمانهای معمول هانتاویروس پاسخ ندادهاند، مورد توجه قرار گرفته است. آژانس دارویی اروپا تأکید کرده است که این دارو هنوز برای درمان یا پیشگیری از هانتاویروس تأییدیه رسمی دریافت نکرده، اما در شرایط اضطراری و با تجویز پزشک متخصص میتواند برای بیماران مقاوم به درمان استفاده شود. توزیع ۱۴۰۰ قرص فاویپیراویر بین سه کشور فرانسه، اسپانیا و هلند نشاندهنده آمادگی اروپا برای مقابله با طغیانهای احتمالی هانتاویروس است؛ هرچند هنوز موارد ابتلا در اروپا در سطح همهگیری نیست. این دارو با مهار آنزیم «آرانای پلیمراز» از تکثیر ویروس در سلولهای میزبان جلوگیری میکند و در مطالعات آزمایشگاهی روی موشهای آلوده به هانتاویروس، کاهش بار ویروسی و افزایش میزان بقا را نشان داده است.
هانتاویروس چیست و چرا به داروی جدید نیاز دارد؟
هانتاویروس متعلق به خانواده بونیاویریده است و از طریق جوندگان (به ویژه موشهای صحرایی و جنگلی) به انسان منتقل میشود. دو سندروم اصلی ناشی از این ویروس عبارتند از: سندروم ریوی هانتاویروس (HPS) که عمدتاً در قاره آمریکا شایع است و تب خونریزیدهنده کلیوی (HFRS) که در اروپا و آسیا دیده میشود. میزان مرگ و میر HPS بین ۳۰ تا ۴۰ درصد است و در حال حاضر هیچ درمان اختصاصی و تأیید شدهای برای آن وجود ندارد. درمانهای فعلی عمدتاً حمایتی (اکسیژن درمانی، مایعات وریدی، و در موارد شدید، استفاده از دستگاه اکمو) هستند. به همین دلیل، یافتن یک داروی ضد ویروسی مؤثر، یک نیاز اورژانسی در جامعه پزشکی محسوب میشود.
مکانیسم اثر فاویپیراویر و سابقه استفاده از آن
فاویپیراویر (با نام تجاری آویگان) یک داروی ضد ویروسی با طیف وسیع است که توسط شرکت فوجی فیلم ژاپن ساخته شده است. این دارو با مهار آنزیم آرانای پلیمراز وابسته به آرانای (RdRp) که برای تکثیر ویروس ضروری است، عمل میکند. فاویپیراویر به عنوان یک «آنالوگ نوکلئوتیدی» وارد RNA ویروس در حال تکثیر میشود و باعث ایجاد جهشهای کشنده میگردد. این دارو قبلاً در ژاپن برای درمان آنفلوانزای مقاوم به سایر داروها تأیید شده است و در سال ۲۰۲۰ نیز در چین و برخی کشورهای دیگر برای درمان کرونا مورد استفاده اضطراری قرار گرفت. نتایج مطالعات آزمایشگاهی نشان داده است که فاویپیراویر در غلظتهای ۱۰۰ تا ۵۰۰ میکرومولار، تکثیر هانتاویروس را در سلولهای آلوده تا بیش از ۹۰ درصد کاهش میدهد.
چرا آژانس دارویی اروپا آن را «کاندید» معرفی کرده، نه «تأیید شده»؟
فرآیند تأیید دارو توسط آژانس دارویی اروپا (EMA) نیازمند انجام کارآزماییهای بالینی فاز ۳ با حجم نمونه بالا (چند هزار بیمار) و مقایسه با دارونما (پلاسبو) است. اما هانتاویروس یک بیماری نادر است؛ بر اساس آمار مرکز کنترل بیماریهای اروپا، سالانه کمتر از ۵۰۰ مورد در سراسر اروپا گزارش میشود. بنابراین انجام کارآزمایی بالینی بزرگ با بودجه بالا از نظر اقتصادی به صرفه نیست. به همین دلیل، EMA از مکانیسم «کاندید برای استفاده در بیماران مقاوم به درمان» استفاده کرده است؛ به این معنا که پزشکان در مواردی که بیمار به درمانهای معمول (حمایتی) پاسخ نمیدهد و شرایط بالینی رو به وخامت است، میتوانند با تجویز پزشک متخصص و با رضایت آگاهانه بیمار، از فاویپیراویر استفاده کنند. این یک گام میانی بین «تحت آزمایش» و «تأیید رسمی» است.
عوارض جانبی و محدودیتهای فاویپیراویر
با وجود پتانسیل بالای فاویپیراویر در درمان هانتاویروس، این دارو خالی از عوارض جانبی نیست. مهمترین عارضه، افزایش سطح اسید اوریک خون (هیپراوریسمی) است که میتواند منجر به نقرس و سنگ کلیه شود. در مطالعات بالینی روی بیماران آنفلوانزا، حدود ۱۵ درصد از مصرفکنندگان فاویپیراویر دچار افزایش قابل توجه اسید اوریک شدند. عارضه دیگر، سمیت بر روی جنین است. فاویپیراویر در حیوانات آزمایشگاهی باعث ناهنجاریهای مادرزادی شده است؛ بنابراین مصرف آن در زنان باردار و شیرده ممنوع است. همچنین این دارو ممکن است با سایر داروها (مانند پیرازینامید که برای سل استفاده میشود) تداخل داشته باشد. در نتیجه، استفاده از فاویپیراویر برای هانتاویروس باید تحت نظر دقیق پزشک و با پایش منظم سطح اسید اوریک و آنزیمهای کبدی انجام شود.
چشم انداز آینده؛ آیا فاویپیراویر به درمان استاندارد تبدیل میشود؟
پاسخ به این سؤال به نتایج مطالعاتی بستگی دارد که در حال حاضر در فرانسه و اسپانیا در حال طراحی هستند. محققان دانشگاه پاستور پاریس قصد دارند یک مطالعه بالینی فاز ۲ روی ۱۰۰ بیمار مبتلا به هانتاویروس (با طراحی «مورد-شاهد») انجام دهند تا اثربخشی فاویپیراویر را در مقایسه با درمان حمایتی ارزیابی کنند. نتایج اولیه این مطالعه تا اواخر سال ۲۰۲۷ منتشر خواهد شد. در صورت مثبت بودن نتایج، آژانس دارویی اروپا احتمالاً فاویپیراویر را به عنوان «داروی یتیم» (مخصوص بیماریهای نادر) تأیید خواهد کرد. در غیر این صورت، تحقیقات بر روی سایر داروهای ضد ویروسی مانند ریباویرین (که قبلاً برای هانتاویروس آزمایش شده اما نتایج متناقضی داشته) و آنتیبادیهای مونوکلونال متمرکز خواهد شد. تا آن زمان، فاویپیراویر تنها یک گزینه نجاتبخش برای بیماران بدحال باقی میماند، نه درمان خط اول.