کمبود داروهای افسردگی و روانپزشکی در ایران

آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:

رئیس انجمن روانپزشکی ایران از کمبود گسترده داروهای روانپزشکی از جمله داروهای افسردگی، دوقطبی و اسکیزوفرنی خبر داد و هشدار داد که این لیست در ماه‌های آینده ممکن است بزرگتر شود. اگر شما یا یکی از اعضای خانواده‌تان از داروهای روانپزشکی استفاده می‌کنید و نگران تأمین آن در ماه‌های آینده هستید، این گزارش کامل را تا انتها بخوانید؛ جزئیات کمبودها، علل و راهکارهای پیشنهادی در ادامه آمده است.

 وحید شریعت، رئیس انجمن روانپزشکی ایران، با ابراز نگرانی عمیق از وضعیت موجود تأکید کرد: «نگرانی اصلی این است که این لیست در ماه‌های آینده بزرگتر شود و داروهای فعلی هم قابل تأمین نباشند.» به گزارش رسانه‌های ایران، سرچشمه بحران روانی امروز یک چیز واحد نیست، بلکه تصمیمات کلان حاکمیت و نوع نگاه به مسائل است که بر همه چیز سایه انداخته است. شریعت از رسانه‌ها خواست با «دیدن واقع‌گرایانه – نه بدبینانه کاذب و نه خوشبینانه کاذب – به اصلاح شرایط کمک کنند.» ایران تحریم‌های بین‌المللی و حملات آمریکا و اسرائیل به مراکز تولید دارو را از جمله دلایل کمبود داروها عنوان کرده است. پیشتر اکبر عبداللهی، مدیرکل دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و داروی ایران، گفته بود که از یک ماه دیگر پزشکان هنگام تجویز دارو به فهرستی از داروهای کمیاب دسترسی خواهند داشت.

کدام داروها با کمبود مواجه شده‌اند؟

بر اساس اعلام رئیس انجمن روانپزشکی ایران، کمبود داروهای روانپزشکی طیف گسترده‌ای از داروهای رایج و حیاتی را در بر می‌گیرد. از جمله داروهای ضدافسردگی (مانند فلوکستین، سرترالین، سیتالوپرام، اسیتالوپرام، ونلافاکسین و دولوکستین)، داروهای تثبیت کننده خلق (مانند لیتیوم، والپروات سدیم، لاموتریژین و کاربامازپین) و داروهای ضدروان‌پریشی (مانند ریسپریدون، الانزاپین، کوئتیاپین، آریپیپرازول و هالوپریدول). همچنین داروهای ضداضطراب (مانند آلپرازولام، کلونازپام و دیازپام) و داروهای محرک برای اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (مانند متیل فنیدات) نیز با کمبود مواجه هستند. این داروها برای میلیون‌ها بیمار مبتلا به اختلالات روانپزشکی در ایران حیاتی هستند و عدم دسترسی به آنها می‌تواند منجر به عود بیماری، بستری شدن در بیمارستان و حتی افزایش خودکشی شود.

دلایل کمبود داروهای روانپزشکی در ایران

دلایل متعددی برای کمبود داروهای روانپزشکی در ایران ذکر شده است.

1. نخست، تحریم‌های بین‌المللی که واردات مواد اولیه دارویی (API) را با مشکل مواجه کرده است. بسیاری از داروهای روانپزشکی یا مواد اولیه آنها از اروپا، هند و چین وارد می‌شوند و انتقال ارز به دلیل تحریم‌های بانکی با دشواری مواجه است.
2. دوم، نوسانات ارزی و افزایش قیمت مواد اولیه که تولید داخلی را نیز تحت فشار قرار داده است.
3. سوم، کمبود بودجه اختصاص یافته به حوزه سلامت روان که همواره در مقایسه با سایر حوزه‌های پزشکی کمتر بوده است.
4. چهارم، افزایش تقاضا برای داروهای روانپزشکی در پی افزایش اختلالات روانی ناشی از فشارهای اقتصادی، اجتماعی و پیامدهای جنگ و تنش‌های سیاسی.
5. پنجم، تخریب برخی مراکز تولید دارو در حملات نظامی (که ایران آن را به آمریکا و اسرائیل نسبت می‌دهد). ترکیب این عوامل، یک بحران پیچیده و چندلایه را ایجاد کرده است.

پیامدهای کمبود دارو برای بیماران و نظام سلامت

کمبود داروهای روانپزشکی پیامدهای جدی و گسترده‌ای دارد. برای بیماران قطع ناگهانی داروهای ضدافسردگی و ضدروان‌پریشی می‌تواند منجر به «سندرم قطع دارو» با علائمی مانند اضطراب شدید، بی‌خوابی، تهوع، سرگیجه و در موارد شدید، تشنج شود. برای بیماران مبتلا به اختلال دوقطبی، کمبود لیتیوم یا والپروات می‌تواند باعث عود مانیا (شیدایی) یا افسردگی شدید شود که اغلب منجر به بستری شدن در بیمارستان می‌گردد.

برای بیماران اسکیزوفرنی، قطع داروهای ضدروان‌پریشی تقریباً همیشه با عود علائم مثبت (هذیان و توهم) همراه است که خطر آسیب به خود و دیگران را افزایش می‌دهد. نظام سلامت نیز با افزایش مراجعات اورژانسی روانپزشکی، افزایش طول مدت بستری و افزایش هزینه‌های درمانی مواجه خواهد شد. انجمن روانپزشکی ایران هشدار داده است که در صورت تداوم این بحران، ممکن است شاهد افزایش آمار خودکشی و خشونت‌های ناشی از بیماری‌های روانی درمان‌نشده باشیم.

اقدامات دولت و سازمان غذا و دارو برای مدیریت بحران

اکبر عبداللهی، مدیرکل دارو و مواد تحت کنترل سازمان غذا و داروی ایران، اعلام کرده است که از یک ماه دیگر پزشکان هنگام تجویز دارو به «فهرستی از داروهای کمیاب» دسترسی خواهند داشت. این فهرست شامل میزان کمبود دارویی و اطلاعات آماری مربوط به میزان تجویز و بار مالی داروهای تجویزی خواهد بود. هدف این طرح، مدیریت بهتر توزیع داروهای کمیاب و جلوگیری از احتکار و توزیع نامتوازن است. همچنین سازمان غذا و دارو تلاش می‌کند با افزایش تولید داخلی برخی داروهای روانپزشکی (با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان) و همچنین واردات از کشورهای دوست (چین، هند و روسیه) کمبودها را جبران کند. با این حال، کارشناسان معتقدند این اقدامات کوتاه‌مدت است و بدون رفع موانع اصلی (تحریم‌ها و کمبود بودجه)، بحران ادامه خواهد یافت.

توصیه‌های انجمن روانپزشکی به بیماران و پزشکان

رئیس انجمن روانپزشکی ایران به بیماران توصیه کرده است که به هیچ وجه داروهای خود را به صورت خودسرانه قطع نکنند و در صورت مواجهه با کمبود دارو، با روانپزشک خود مشورت کنند تا در صورت امکان، داروی جایگزین (با مکانیسم اثر مشابه) تجویز شود. همچنین به پزشکان توصیه شده است که هنگام تجویز داروهای روانپزشکی، «دوز مؤثر حداقل» را تجویز کنند تا مصرف دارو بهینه شود و از تجویز داروهای غیرضروری خودداری نمایند.

انجمن همچنین از سازمان غذا و دارو خواسته است که فرآیند واردات داروهای روانپزشکی را تسریع کند و سهمیه اختصاصی برای بیماران مزمن روانپزشکی (مبتلایان به اسکیزوفرنی و دوقطبی شدید) در نظر بگیرد. در نهایت، شریعت از رسانه‌ها خواست با پرهیز از بزرگ‌نمایی یا کوچک‌نمایی بحران، به آگاه‌سازی واقع‌بینانه مردم کمک کنند و از ایجاد وحشت غیرضروری جلوگیری نمایند.