آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
آرزوی رایگان شدن حمل و نقل عمومی پایتخت برای دهکهای پایین جامعه، حداقل فعلاً به واقعیت تبدیل نخواهد شد. سخنگوی شورای شهر تهران از عدم تصویب طرح رایگان شدن مترو و بیآرتی در جلسه امروز شورا خبر داد. این طرح که با هدف کاهش ترافیک و آلودگی هوا و همچنین حمایت از شهروندان کمدرآمد تهیه شده بود، با کسب تنها ۱۰ رأی موافق از مجموع اعضای شورا، رأی لازم برای تصویب را کسب نکرد و ناکام ماند. بر اساس بندهای یک و دو این طرح، دو گروه از شهروندان میتوانستند از مترو و بیآرتی به صورت کاملاً رایگان استفاده کنند. گروه اول، شهروندانی بودند که در پرداخت عوارض و دیون شهری «خوش حساب» شناخته میشدند.
این خوش حسابی باید توسط شهرداری تهران تأیید میشد. به عبارت دیگر، شهروندانی که معوقات و بدهیهای خود به شهرداری را به موقع پرداخت کرده بودند، مشمول این تخفیف صددرصدی میشدند. گروه دوم، تمام شهروندان ساکن یا شاغل در تهران بودند که موفق میشدند «رتبه» لازم را در باشگاه شهروندی شهرداری تهران کسب کنند. باشگاه شهروندی، سامانهای برای امتیازدهی به رفتارها و تعاملات شهروندی است. این طرح قرار بود به صورت آزمایشی و برای مدت معینی اجرا شود و سپس در صورت موفقیت، تداوم یابد. اما با رأی منفی شورا، فعلاً باید این طرح را فراموش کرد. مخالفان طرح معتقد بودند رایگان کردن مترو و بیآرتی، فشار مالی سنگینی بر بودجه شهرداری وارد میکند و ممکن است کیفیت خدمات حمل و نقل عمومی را کاهش دهد. همچنین برخی نگران ازدحام بیش از حد ایستگاهها بودند. موافقان اما تأکید داشتند که کاهش ترافیک و آلودگی هوا، یک منفعت عمومی بزرگ است که ارزش سرمایهگذاری دارد. حالا باید دید آیا شورای شهر نسخه اصلاحشده دیگری از این طرح را بررسی خواهد کرد یا پرونده آن برای همیشه بسته میشود.
جزئیات کامل طرح رایگان شدن مترو و بیآرتی
طرحی که امروز در شورای شهر تهران به رأی گذاشته شد، یک طرح ساده و یکسان برای همه شهروندان نبود. بر اساس بند یک این طرح، شهروندانی که در پرداخت عوارض شهری و دیون خود به شهرداری «خوش حساب» بودند (یعنی هیچگونه معوقاتی نداشتند یا معوقات خود را به موقع تسویه کرده بودند)، با تأیید شهرداری، از تخفیف صددرصدی استفاده میکردند. هدف از این بند، تشویق شهروندان به پرداخت به موقع عوارض و دیون بود.
بند دوم اما جذابتر و فراگیرتر بود. بر اساس این بند، هر شهروند ساکن یا شاغل در تهران که موفق میشد «رتبه» لازم را در باشگاه شهروندی شهرداری تهران کسب کند، نیز مشمول تخفیف صددرصدی میشد. باشگاه شهروندی، سامانهای است که به شهروندان بر اساس رفتارهای مثبت شهری (مانند تفکیک زباله از مبدأ، استفاده از حمل و نقل عمومی، شرکت در برنامههای آموزشی و...) امتیاز میدهد. این طرح قرار بود به صورت آزمایشی و مثلاً به مدت شش ماه یا یک سال اجرا شود. در پایان دوره آزمایشی، کارشناسان شهرداری باید تأثیر آن بر ترافیک، آلودگی هوا، استقبال شهروندان و فشار مالی بر بودجه را ارزیابی میکردند. در صورت موفقیت، طرح تمدید و احتمالاً به سایر شهروندان نیز تعمیم داده میشد. اما فعلاً با رأی منفی شورا، این سناریو منتفی شد.
چرا طرح رأی نیاورد؟ دلایل مخالفت اعضای شورا
- مهمترین دلیل مخالفت اعضای شورا با این طرح، فشار مالی بر بودجه شهرداری بود. برآوردهای اولیه نشان میداد که اجرای این طرح، سالانه بین ۵ تا ۸ هزار میلیارد تومان هزینه برای شهرداری در بر خواهد داشت. این در حالی است که بودجه شهرداری در سالهای اخیر با کسری مواجه بوده و بسیاری از پروژههای عمرانی نیمهتمام مانده است. مخالفان میگفتند با این بودجه محدود، اولویت با تکمیل پروژههای نیمهتمام است، نه رایگان کردن خدمات.
- دومین دلیل، نگرانی از کاهش کیفیت خدمات بود. اگر استفاده از مترو و بیآرتی رایگان شود، احتمال ازدحام بیش از حد ایستگاهها و قطارها وجود دارد. ظرفیت مترو و بیآرتی تهران محدود است و در حال حاضر نیز در ساعات اوج، شلوغی بسیار زیاد است. رایگان شدن، ممکن است این شلوغی را به ساعات غیر اوج نیز بکشاند و کیفیت سفر را برای همه کاهش دهد.
- سومین دلیل، نگرانی از تبعیض و بیعدالتی بود. تخفیف صددرصدی فقط به دو گروه خاص تعلق میگرفت (خوش حسابها و دارندگان رتبه خوب در باشگاه شهروندی). این یعنی بخش قابل توجهی از شهروندان (مثلاً کسانی که بدهی معوق دارند یا هنوز در باشگاه شهروندی امتیاز کسب نکردهاند) مشمول تخفیف نمیشدند. مخالفان میگفتند حمایت از حمل و نقل عمومی باید برای همه باشد، نه فقط برای گروهی خاص.
موافقان چه میگفتند؟ منافع بالقوه طرح
- موافقان طرح اما استدلالهای قوی و منطقی خود را داشتند:
اولین و مهمترین استدلال، کاهش ترافیک و آلودگی هوا بود. ترافیک سنگین تهران، علاوه بر اتلاف وقت و سوخت، منشأ اصلی آلودگی هوا و بیماریهای تنفسی و قلبی است. هزینههای درمانی ناشی از آلودگی هوا، سالانه هزاران میلیارد تومان بر بودجه دولت و خانوادهها تحمیل میکند. اگر رایگان شدن مترو و بیآرتی حتی ۱۰ درصد از خودروهای شخصی بکاهد، این صرفهجویی مستقیم در هزینههای درمانی و سوخت، ارزش سرمایهگذاری را دارد.
- دومین استدلال، حمایت از دهکهای کمدرآمد بود. بسیاری از شهروندان تهرانی به دلیل هزینههای بالای حمل و نقل عمومی (حتی با وجود یارانههای فعلی) مجبور به استفاده از خودروهای شخصی فرسوده یا موتورسیکلتهای آلاینده هستند. رایگان شدن مترو و بیآرتی، یک حمایت معیشتی غیرمستقیم اما بسیار مؤثر از این قشر بود. این حمایت، به مراتب هدفمندتر از یارانه نقدی یکسان برای همه است.
- سومین استدلال، تشویق به خوشحسابی و مشارکت شهروندی بود. بندهای یک و دو طرح، دقیقاً برای ایجاد انگیزه در شهروندان طراحی شده بود. کسانی که عوارض خود را به موقع پرداخت میکردند و در باشگاه شهروندی رتبه خوبی کسب میکردند، پاداش میگرفتند. این یک رویکرد هوشمندانه برای اصلاح رفتار شهروندی بدون نیاز به اقدامات قهری و تنبیهی بود.
باشگاه شهروندی چیست و چه نقشی در این طرح داشت؟
باشگاه شهروندی شهرداری تهران، سامانهای نوآورانه است که با هدف تشویق شهروندان به رفتارهای مثبت شهری طراحی شده است. شهروندان با انجام فعالیتهایی مانند تفکیک زباله از مبدأ، استفاده از حمل و نقل عمومی، کاشت درخت، شرکت در دورههای آموزشی محیط زیستی، و حتی پرداخت به موقع عوارض، امتیاز کسب میکنند. این امتیازها بعداً قابل تبدیل به تخفیف در خدمات شهری یا جوایز نقدی و غیرنقدی است. در طرح رایگان شدن مترو و بیآرتی، باشگاه شهروندی نقش کلیدی ایفا میکرد. شهروندان برای استفاده از تخفیف صددرصدی، باید رتبه مشخصی (مثلاً رتبه طلایی یا نقرهای) را در این باشگاه کسب میکردند. این یک انگیزه قدرتمند برای شهروندانی بود که تاکنون به این باشگاه توجهی نمیکردند. به عبارت دیگر، این طرح میتوانست مشارکت شهروندی را به طور چشمگیری افزایش دهد. با عدم تصویب طرح، حالا باید دید باشگاه شهروندی به چه شکلی به فعالیت خود ادامه میدهد. تخفیف در عوارض، بلیط نیمبهای سینما و تئاتر، و شرکت در قرعهکشیهای جوایز نقدی، از دیگر مزایای فعلی باشگاه است. اما بدون شک، حذف گزینه رایگان شدن مترو و بیآرتی، ضربه بزرگی به جذابیت این باشگاه برای شهروندان وارد کرد.
آینده طرح؛ آیا نسخه اصلاحشده به شورا بازمیگردد؟
با عدم تصویب طرح در جلسه امروز، این پرسش مطرح میشود که آیا پرونده رایگان شدن مترو و بیآرتی برای همیشه بسته شده است یا نسخه اصلاحشده دیگری در آینده بررسی خواهد شد؟ تجربه سالهای گذشته نشان میدهد که طرحهای مشابه معمولاً پس از اصلاح و رفع ایرادات، دوباره به صحن شورا بازمیگردند. بعید نیست ظرف چند ماه آینده، نسخه جدیدی از این طرح با بودجه کمتر، شروط سختگیرانهتر یا دوره آزمایشی کوتاهتر، دوباره رأیگیری شود.
شهرداری تهران نیز میتواند از ابزارهای دیگری برای کاهش ترافیک و تشویق به استفاده از حمل و نقل عمومی استفاده کند. افزایش قیمت بنزین، طرح ترافیک سختگیرانهتر، عوارض سنگین برای خودروهای تکسرنشین، و توسعه خطوط جدید مترو و بیآرتی، از جمله این ابزارها هستند. اما هیچ یک از این ابزارها به اندازه «رایگان شدن» جذاب و انگیزهبخش نیست. در نهایت، باید منتظر ماند و دید فضای سیاسی و اقتصادی شش ماه آینده چه تحولی ایجاد میکند. اگر ترافیک و آلودگی هوا تشدید شود و فشار افکار عمومی افزایش یابد، ممکن است اعضای شورا تجدید نظر کنند. اما در شرایط فعلی، شهروندان تهرانی باید همچنان هزینه حمل و نقل عمومی را به صورت کامل پرداخت کنند و آرزوی سفر رایگان در مترو و بیآرتی، فعلاً به واقعیت نخواهد پیوست.