آسیانیوز ایران / یزد ؛
در پی انتشار یادداشتِ تحلیلی و انتقادیِ سید محمد جواد عرفانفر با عنوان «وقتی قانونِ پیشگیری جدی گرفته نمیشود»، دکتر سیدرضا زکیپور، سرپرست مدیریت کاهش خطر در حوادث و بلایا، پاسخی تفصیلی تهیه کردهاند که در ادامه عیناً منتشر میشود.
متن کامل جوابیه:
بسمه تعالی
روز نوشت
دکتر سیدرضا زکی پور
سرپرست مدیریت کاهش خطر در حوادث و بلایا
در پاسخ به یادداشت ارزشمند وقتی قانونِ پیشگیری جدی گرفته نمیشود_ یادداشت تحلیلی انتقادی از جناب آقای سید محمد جواد عرفان فر
ترک فعل در آموزش مدیریت بحران؛ قانونی که روی کاغذ مانده است ؛ چرا مدرسه هنوز کارخانه تابآوری نشده است؟
منظور از تاب آوری چیست؟
تابآوری را میتوان توانایی سازگاری با عوامل استرسزا و حفظ سلامت روانی در مواجهه با ناملایمات تعریف کرد. تابآوری توانایی “بازگشت” به زندگی پس از تجربیات دشوار است. این توانایی شامل رفتارها، افکار و اعمالی است که میتوان آنها را یاد گرفت و در همه توسعه داد.
افراد تابآور میدانند که همه ما دارای نقاط قوتی هستیم که تا زمانی که مجبور به استفاده از آنها نباشیم، از حضورشان مطلع نیستیم. مانند تمام مهارتها هر چقدر بیشتر تابآوری را تمرین کنیم بیشتر یاد میگیریم. هر چه بیشتر در مورد تاب آوری اطلاعات پیدا کنیم انعطاف پذیرتر میشویم.
چرا تابآوری را باید یاد بگیریم؟
تابآوری میتواند از شما در برابر اختلالاتی مانند افسردگی و اضطراب محافظت کند. تابآوری همچنین میتواند به شما کمک کند تا با چیزهایی که خطر ابتلا به بیماریهای روانی را افزایش میدهند، مانند تروما یا ضربههای روحی مقابله کنید. اگر با مشکلات سلامت روان دست و پنجه نرم میکنید، تابآوری میتواند به شما کمک کند بهتر با آن کنار بیایید.
انواع تابآوری
انواع مختلفی از تابآوری وجود دارد. انواع تابآوری عبارتاند از: تابآوری فیزیکی، تابآوری روانی، تابآوری هیجانی و تاب آوری اجتماعی.
• تابآوری فیزیکی
تابآوری فیزیکی یعنی میزان توانایی بدن برای مقابله با تغییرات فیزیکی. مثلا اینکه بدن شما چقدر توانایی درمان بیماری و دیگر آسیبهایی که به آن وارد میشود را دارد.
• تابآوری روانی
تابآوری روانی، به توانایی ما برای رویارویی با شرایط چالشبرانگیز اشاره دارد. این رویاروییها شامل: میزان توانایی حل مسئله، یافتن بهترین گزینهها، چابکی، خلاقیت و داشتن انعطافپذیری در تفکرات است. افرادی که تابآوری روانی بالایی دارند میتوانند با وجود تغییرات به وجود آمده راهحل مناسبی پیدا کنند.
• تابآوری هیجانی
تابآوری هیجانی، نحوه مدیریت هیجانها(مانند خشم، ترس یا غم) در موقعیتهای چالشبرانگیز است. مهم است که واقعیت را بپذیریم و از هیجانات خود برای محافظت از خودمان استفاده کنیم. آگاهی هیجانی باعث میشود تاثیر هیجانات منفی را بر خود و دیگران به حداقل برسانیم.
• تابآوری اجتماعی
تابآوری اجتماعی یعنی میزان پیوند ما با دیگران و اینکه چطور میتوانیم یکدیگر را در شرایط دشوار حمایت کنیم. حمایت اجتماع، خانواده و دوستان در شرایط دشوار و موقعیتهای چالشبرانگیز ضروری است.
ویژگی افراد دارای تابآوری بالا
افراد تاب آور بسیار موثرتر از دیگران با چالشهای زندگی کنار میآیند. برخی از ویژگیهای اصلی فردی که تابآوری دارد، آگاهی، خودکنترلی، مهارت حل مسئله و حمایت اجتماعی است. افراد تابآور از موقعیتها، واکنشهای هیجانی خود و رفتار اطرافیان خود آگاه هستند. خوشبینی آنها، توانایی آنها در بازگشت به زندگی پس از موانع و مشکلات و رویکرد انعطافپذیر آنها به زندگی، به آنها اجازه میدهد زندگی شادتری داشته باشند.
تابآوری به معنای بیخیالی، بیاهمیت کردن همهچیز یا انکار و بیتوجهی نیست. افراد تابآور میتوانند با خودآگاهی و بهشیاری مناسب نسبت به شرایط، از پا نیفتند و آنچه میتوانند را به انجام برسانند.
چه عواملی بر تاب آوری افراد تاثیر می گذارند؟
• خلق و خو: خلق و خو شامل نحوه ارتباط شما با اطرافیان و واکنش شما نسبت به موقعیتهای مختلف و همچنین دامنه توجه، پشتکار و سازگاری شماست.
• احساسات و هیجانات: مدیریت و ابراز احساسات و هیجانات بخش مهمی از تابآوری است.
• خودپنداره: خودپنداره یک فرد شامل هویت، عزت نفس و دیدگاه آنها نسبت به خود است.
• مهارتهای انطباقی: مهارت های انطباقی به توانایی یک فرد برای استقامت، انعطافپذیری، مقابله با استرس، حل مسئله یا حل تعارض اشاره دارد.
• مهارتهای اجتماعی: مهارتهای اجتماعی فرد شامل توانایی برای همکاری و تعامل با افراد دیگر است.
• سلامت جسمانی: بین سلامت جسمانی و سلامت روان همبستگی قوی وجود دارد. افرادی که تغذیه خوب و فعالیت جسمانی دارند تابآورتر هستند.
• ساختار خانواده: ساختار خانواده (یعنی جمعیت خانواده، مشارکت بستگان، وضعیت تاهل والدین و وغیرہ) نقشی حیاتی در تاب آوری دارد.
بلایا و کودکان:
با افزایش دفعات و شدت حوادث در سراسر جهان کودکان بیشتر در معرض خطر تاثیرات منفی بلایا قرار دارند. کودکان -که در اینجا طبق کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل افراد زیر ۱۸ سال تعریف شده است- نمایانگر بخش قابل توجهی از کسانی هستند که عواقب ویرانگر بلایا را تحمیل تحمل میکند. واکنش کودکان در برابر بلایا بسته به شرایطی از قبیل میزان مواجهه با بلایا، میزان حمایت در هنگام بلایا و بعد از آن و میزان آسیب شخصی و اختلال اجتماعی بسیار متفاوت است. علاوه بر این پاسخ و سازگاری به بزرگسالان خصوصیات فردی و تجربیات قبلی کودک منحصر به فرد است.
درک ظرفیت ها و توانمندی های کودکان در حوادث و بلایا
کودکان و جوانان حتی اگر آسیبپذیر باشند، ظرفیتها، مهارتها و نقاط قوت مهمی را نشان میدهند. زیرا قبل و بعد از وقوع بلایا به خود و دیگران کمک میکنند. اما کودکان و جوانان موجودات اجتماعی خلاق و عوامل فعال هستند و آنها نقش مهمی در فعالیت های آمادگی و بهبود خانواده و اجتماعات خود داشتهاند.
ظرفیت های کودکان در چرخه بلایا تا همین اواخر تا حد زیادی نادیده گرفته شده است. با پیشرفت تحقیقات در مورد کودکان و نوجوانان در معرض بلایا، توجه بیشتری به این مسئله شده است که کودکان نه تنها قربانیان منفعل نیستند بلکه عوامل فعال نیز هستند که میتوانند نقشی مهم در کاهش خطر بلایا داشته باشند. کودکان و جوانان میتوانند در خانهها مدارس و جوامع خود در فعالیتهای آمادگی در برابر حوادث شرکت کنند. این کودکان سپس ممکن است اطلاعات مربوط به خطر را به همسالان و اعضای خانواده خود منتقل کنند. همچنین ممکن است ایده های عملی و خلاقانه ای برای کمک به خانواده ها و جوامع خود برای بهبودی از بلایا داشته باشند.
کودکان و جوانان بسته به سن و شرایط خود میتوانند در جستجو و نجات، سازماندهی، اشتراک اطلاعات و هماهنگی در شبکه های اجتماعی و سایر کارها کمک کنند. کودکان و جوانان گاهی اوقات قادر به ارائه حمایت عاطفی، حیاتی و گرما بخش به یکدیگر هستند. آنها قادر به همدردی با هم سن و سالان خود، آسایش خواهر و برادر کوچکتر خود و گوش شنوایی برای کودکان و جوانان دیگر هستند. آنها همچنین از بزرگسالان پشتیبانی عاطفی میکنند. در صورت فرصت، کودکان و جوانان میتوانند پیشگام اقدامات مهم کاهش بلایا و بازسازی باشند. توجه به آسیب پذیریها و ظرفیتهای کودکان در حوادث باید یک اولویت تحقیق و سیاست باشد.
ارتقای تاب آوری کودکان در حوادث و بلایا
روند رو به افزایش خطرات و مخاطرات در سالهای اخیر، سیاستگذاران و محققان را به سمت مفاهیم تاب آوری و کاهش خطر بلایا برای کاهش خطرات ناشی از بلایا سوق داده است. در دهه اخیر چارچوبهای سازمان ملل مانند Hyogo و Sendai که بر DRR متمرکز شدهاند، ارزش اصلی در ادبیات تاب آوری را متمرکز بر کودکان در جوامع تاب آور در برابر بلایا میخوانند.
میتوان با بهبود دسترسی کودکان به منابع و اطلاعات، توانمندسازی آنان از طریق تشویق به مشارکت در فعالیت های آمادگی و مقابله با حوادث، تا ب آوری کودکان را تقویت نمود و به طور گسترده آسیب پذیری آنها را کاهش داد. تاب آوری به عنوان فرایند توانایی سازگاری موفقیت آمیز در موقعیت های تهدید آمیز توصیف میشود. به عبارت دیگر، یک تعدیل مثبت در پاسخ به شرایط نامساعد است.
تعاریف زیادی از تاب آوری در برابر بلایا ارائه شده است اما به طور کلی تاب آوری به عنوان توانایی یک فرد، جامعه یا سیستم در معرض تهدید برای مقاومت جذب سازگاری و بازیابی به موقع و موثر از اثرات آن تعریف میشود. ایجاد تاب آوری به معنای افزایش تاکید بر آنچه افراد و جوامع میتوانند برای خود انجام دهند و اینکه چگونه می توانند توانایی های خود را تقویت کنند، به جای آنکه بر آسیب پذیری در برابر بلایا یا نیازها در موارد اضطراری تمرکز نمایند.
آسیب پذیری و تاب آوری مفاهیم مرتبط هستند. با این حال مهم است به یاد داشته باشید که تاب آوری نقطه مقابل آسیب پذیری نیست و فقط به این دلیل که بچه ها در برابر بلایا آسیب پذیر هستند به این معنی نیست که ذاتاً مقاوم و تاب آور نیستند تاب آوری در کاهش خطر بلایا به نظر می رسد تا به جای تمرکز بر آسیب پذیری بیشتر به توانایی انسان توجه دارد.
به نظر میرسد تاب آوری کودک بهترین روش برای کاهش آسیب پذیری است. با تمرکز بر توسعه تاب آوری کودکان، ما همچنین بر تاب آوری خانواده ها و کل جوامع نیز می افزاییم. چرا که وقتی کودکان آسیب پذیر هستند جوامع نیز در برابر اثرات بلایا آسیب پذیرتر هستند.
کودکانی که در مورد خطرات، هشدارها، تخلیه و سایر رفتارهای محافظتی ناآگاه هستند؛ هنگام وقوع بلایا احتمالاً بیشتر در معرض خطر مرگ و جراحت قرار دارند. پس از بلایا نیز، هنگامی که کودکان فاقد احساس طبیعی باشند و از نظر جسمی و روحی رنج میبرند، اگر غیر ممکن نباشد، برای اعضای خانواده و جوامع دشوار است که روند بهبود را شروع کند.
آنجا که محققان اتفاق نظر دارند که کودکی بهترین زمان برای ایجاد تاب آوریست، لازم است پتانسیل و ظرفیت های تاب آوری کودکان را برای کاهش خطر بلایا در نظر بگیریم. ایجاد تاب آوری در کودکان نیاز به درک عواملی دارد که در ایجاد خطر بلایا تاثیر میگرداند. برای این امر پدیدههایی که تهدیدها را تشکیل میدهند، اعم از طبیعی یا انسانی، باید قابل درک و آسیب پذیری هایی که کودکان نوجوانان و جوانان در معرض آن هستند؛ باید شناسایی و اندازه گیری شود.همچنین ضروری است که تاثیرات کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت بلایا بر رشد این جمعیت و تاثیر آن بر پیشرفت عادلانه برابری و پایداری کشورها تعیین شود .
تاکید بر اینکه کودکان، نوجوانان و جوانان مشمول حقوق هستند، بسیار ضروری است. بنابراین باید شرایط لازم برای رشد آنها از قبیل غذا، بهداشت، آموزش، مسکن، تفریح و … فراهم شود. آنها باید در برابر هر نوع شرایطی که شأن یا سلامت جسمی یا روانی آنها را به خطر بیندازد، محافظت شوند. مشارکت فعال آنها عنوان عوامل تغییر باید مورد تشویق و اطمینان قرار گیرد؛ خواه در معرض خطر بلایا باشند یا تحت تاثیر شرایط اضطراری یا بلایا قرار گیرند. باید قبل هنگام و بعد از تاثیر بلایا مورد توجه قرار گیرند.
درج اطلاعات کاهش خطر بلایا در برنامه درسی مدارس یک روش عالی برای دستیابی کودکان است. به منظور آموزش کودکان در مورد بلایا و درگیر کردن آنها در فعالیتهای آمادگی، مواد متناسب با سن باید از طریق چاپهای مختلف و الکترونیکی و رسانهها تولید و پخش شود. میتوان سیستمهایی ایجاد کرد که صدای کودکان را در فرایندهای تصمیم گیری در برگیرد. این امر میتواند به برنامه ریزی جامع تر مبتنی بر جامعه برای بازیابی بلایا کمک کند.
مداخلات برای ارتقاء سلامت عاطفی و محافظت از کودکان نیز در برابر پیامدهای نامطلوب باید از دیدگاه تاب آوری در نظر گرفته شود و اغلب می تواند شامل تقویت عوامل حمایتی در محیط زیست اجتماعی کودک باشد.اصل مهم بر بازگرداندن ایمنی و روال زندگی کودک و تقویت احساس عاملیت و خودکارآمدی است. چنین مداخلاتی میتواند شامل آموزش بزرگسالانی باشد که مراقبت هایی را انجام میدهند، نظیر والدین، معلمان، متخصصان اطفال و سایر کارکنان متخصص. در مورد چگونگی کمک به کودک مضطرب و چگونگی افتراق بین واکنشهای انطباقی طبیعی و غیرطبیعی.
دانستن زمان مداخله نیز مهم است، زیرا تجارب نامطلوب در دوران کودکی با خطر بالاتر اختلالات بعدی عاطفی و رفتاری همراه است. مداخلات باید در یک سیستم پاسخ چند لایه واقع شود که در سطوح مختلف کار میکند؛ مانند پشتیبانی فردی از کسانی که به آن نیاز دارند و همچنین تقویت ساز و کارهای حمایت از خانواده و جامعه.
آموزش متخصصان اطفال، پرستاران، پرسنل بهداشتی، سایر پرسنل متخصص و کارکنان مستقر در مدارس این امکان را فراهم میسازد که مدیریت موثر مداخلات زود هنگام و پشتیبانی از کودکان و خانواده های آسیب دیده را به میزان قابل توجهی تقویت کند. به طوری که اکثر کودکان آسیب دیده عملکرد خود را تنظیم و بهبود بخشند.
بیشتر مطالعات موافقت میکنند که تاب آوری یک مفهوم پیچیده و وابسته به زمینه است. مفهوم تاب آوری بین فرهنگها متفاوت است و شناسایی مؤلفههای تاب آوری برای تصمیم گیری و مداخلات در ضروری است. تاب آوری به بافت فرهنگی یک جامعه بستگی دارد و اندازه گیری تاب آوری را به یک وظیفه چالش برانگیز تبدیل میکند. مفهوم تاب آوری انتزاعی است. برنامه ریزان بهداشتی و سیاست گذاران باید جنبههای عینی را روشن کنند و مولفههای تاب آوری کودکان در حوادث را بیان نمایند.
در مطالعه محمد نیا و همکاران (2018) در خصوص مولفههای تاب آوری کودکان ایرانی چنین بیان شده است: اجزای تاب آوری به دو دسته اصلی داخلی (روانشناختی،عاطفی، شناختی، عوامل روحی، معنوی، جسمی) و خارجی (اجتماعی و رفتاری) تقسیم شدند. همچنین نتایج نشان داد که ماهیت تاب آوری ذاتی و خارجی است و با تقویت این مولفه ها میتوان تاب آ وری کودکان را افزایش داد.
بسیار مهم است که با توجه به اینکه خطرات مربوط به بلایا همچنان افزایش مییابد، خلأهای دانش خود را پر کنیم و آسیب پذیری و توانایی های کودکان و جوانان را در بلایا درک کنیم. امروز دانشمندان از سراسر جهان با تمرکز بیشتری بر تجربیات کودکان و جوانان در حوادث متمرکز شدهاند و این موضوع از نظر روشها، سوالات تحقیق و دیدگاهها رشد کرده و از تنوع بیشتری برخوردار شده است.
اقدامات آمادگی مدارس در برابر بلایا مانند آموزش های DRR و درک بیشتر از چالشهای آوارگی وجود ارد. توجه بیشتر به نقش اساسی مدارس و مراکز نگهداری از کودکان برای آموزش خطرات به کودکان و قرار دادن مدارس در مرکز فرهنگ سازی فرهنگ ایمنی پیشگیری بیشتر شده است.
این نکته ضروری است که برنامهها و اقدامات کاهش خطر پذیری بلایا با محوریت و هدایت کودکان، علاوه بر ایجاد فرهنگ ایمنی و تاب آوری و حمایت از کودکان برای کمک به پیشگیری و به حداقل رساندن اثرات بلایا، در دیدگاه بلند مدت میتوانند جوانان را قادرسازد تا در آینده انتخابها و رفتارهای آگاهانه ای داشته باشند که نتیجه آن ایجاد جوامعی با توسعه پایدار است.
برنامه های وزارت بهداشت
۲۵ درصد از دانش آموزان کشور، سفیر سلامت دانش آموزی هستند و آموزش های مختلفی را دریافت می دارند و به دوستان، هم کلاسی ها، خانواده و اطرافیان خود نیز منتقل می نمایند.
دانش آموز از خانواده جدا نیست. خدمت ارزیابی آمادگی خانوارها در برابر بلایا به خانمهای دارای همسر یا خانمهای سرپرست خانوار ارائه می شود. در این خدمت، راهکارهای افزایش آمادگی کلی در برابر مخاطرات، آمادگی در برابر سیل و آمادگی در برابر زلزله به خدمت گیرنده ارائه می شود.
کتاب آمادگی در برابر بحران های نظامی هم توسط وزارت بهداشت آماده و منتشر شده است.
برگزاری یک مانور یا تمرین ایمنی در مدرسه نیازمند هماهنگی و همراهی واحدهای مختلف و متعدد نظیر کارشناسان بهداشتی، کارشناسان هلال احمر، پرسنل آتش نشانی، پرسنل اورژانس و … میباشد. این افراد وظایف متعدد دیگری نیز دارند. محدودیت زمان آزاد مدارس بر سختی هماهنگی یک مانور یا تمرین ایمنی میافزاید. لذا مانورهای زیادی در مدارس برگزار نمی گردد.