آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تکلیف نحوه برگزاری امتحانات پایان ترم دانشگاهها را مشخص کرد. بر اساس اعلام معاون آموزشی این وزارتخانه، امتحانات مقطع کارشناسي به صورت غیرحضوری (مجازی) برگزار خواهد شد. واحدی، معاون آموزشی وزارت علوم، با اشاره به شرایط پس از جنگ و توقف درگیریها، اعلام کرد که حرکت تدریجی به سمت برگزاری کلاسهای حضوری در دانشگاهها آغاز شده است. اما این حرکت زمانبر خواهد بود. بر اساس اعلام این مقام مسئول، امتحانات مقطع تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری) مانند کلاسهای درسشان به صورت حضوری برگزار میشود. برخی دانشگاهها هماکنون در حال برگزاری امتحانات این مقاطع هستند.
اما امتحانات مقطع کارشناسی (لیسانس) مانند کلاسهایشان در تاریخهای اعلامی دانشگاهها به صورت مجازی (غیرحضوری) برگزار خواهد شد. دانشجویان نیازی به حضور فیزیکی در دانشگاه ندارند. این تصمیم در حالی اتخاذ میشود که پس از حملات متقابل ایران و اسرائیل در خرداد ماه، بسیاری از دانشگاهها تعطیل شده بودند. اکنون با کاهش تنش، آموزش از سر گرفته شده اما همچنان با احتیاط. معاون آموزشی وزارت علوم تأکید کرده است که کیفیت برگزاری امتحانات مجازی کارشناسی باید در سطح استانداردهای وزارت علوم باشد. دانشگاهها موظف به استفاده از سامانههای نظارت آنلاین (پروکتورینگ) هستند. دانشجویان کارشناسی که در ترم جاری مشغول به تحصیل هستند، باید خود را برای امتحانات آنلاین آماده کنند. نحوه برگزاری، زمان و لینک ورود به سامانه توسط دانشگاه محل تحصیل اعلام خواهد شد. با توجه به تجربیات موفق دوران کرونا (۱۳۹۹-۱۴۰۱) در برگزاری امتحانات مجازی، انتظار میرود این دوره نیز بدون مشکل خاصی سپری شود. با این حال، نگرانیهایی درباره قطعی اینترنت و امکان تقلب وجود دارد.
جزئیات تصمیم و علت تفکیک مقاطع کارشناسی و تحصیلات تکمیلی
وزارت علوم با تفکیک مقاطع کارشناسی و تحصیلات تکمیلی، یک رویکرد دوگانه را در پیش گرفته است. دلیل این تفکیک چیست؟ برای مقطع کارشناسی، «آموزش عمومی» و «حجم بالای دانشجو» دو عامل اصلی هستند. دروس کارشناسی عمدتاً نظری و عمومی هستند و تعداد دانشجویان نیز بسیار زیاد است (گاهی ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر در یک کلاس). برگزاری امتحانات حضوری برای این حجم عظیم دانشجو، نیازمند فراهم کردن صدها حوزه امتحانی و هزاران مراقب است که در شرایط پس از جنگ (و احتمال ادامه تنشها) دشوار است.
اما مقطع تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری) ماهیت متفاوتی دارد. تعداد دانشجویان بسیار محدود است (۱۰ تا ۲۰ نفر در یک کلاس). کلاسها و امتحانات تخصصی هستند و نیاز به نظارت دقیق استاد بر عملکرد دانشجو دارند (مثلاً دفاع از پایاننامه، ارائه سمینار، و امتحانات عملی آزمایشگاهی). برگزاری حضوری این امتحانات نه تنها ممکن است، بلکه ضروری است. بسیاری از پایاننامههای ارشد و دکتری شامل کارهای آزمایشگاهی و میدانی است که نمیتواند آنلاین ارزیابی شود.
نکته مهم دیگر، «تفاوت در اهداف آموزشی» است. در مقطع کارشناسی، هدف اصلی «انتقال دانش نظری» است که از طریق آزمونهای چند گزینهای و تشریحی قابل سنجش است. در مقطع تحصیلات تکمیلی، هدف اصلی «پرورش پژوهشگر و تولید علم» است که نیازمند تعامل رو در رو و بحثهای چهره به چهره است. بنابراین، تصمیم وزارت علوم منطقی و مبتنی بر ماهیت آموزشی مقاطع است.
تجربیات کرونا و چالشهای برگزاری امتحانات مجازی
ایران در دوران همهگیری کرونا (اسفند ۱۳۹۹ تا اردیبهشت ۱۴۰۱) تجربه گستردهای در برگزاری امتحانات مجازی دارد. در آن دوره، دانشگاهها مجبور بودند تمام امتحانات (از کارشناسی تا دکتری) را به صورت آنلاین برگزار کنند. سامانههایی مانند «آموزشمجازی دانشگاه تهران» (که مبتنی بر نرمافزار BigBlueButton است)، «سامانه همآوا» (ویژه دانشگاه علمی کاربردی) و «سامانه lms.ir» (ویژه دانشگاه پیام نور) توسعه یافتند و به بلوغ رسیدند. این تجربیات ارزشمند میتواند در شرایط فعلی نیز به کار گرفته شود. با این حال، چالشهای جدی وجود دارد:
- اولین چالش، «قطع و ناپایداری اینترنت» است. در شرایط پس از جنگ، احتمال اختلال در شبکه اینترنت (به دلیل حملات سایبری یا خاموشی عمدی) وجود دارد. دانشجویی که در نیمه امتحان اینترنتش قطع شود، عملاً از ادامه امتحان بازمیماند. راهکار این است که دانشگاهها یک «بازه زمانی انعطافپذیر» (مثلاً ۲۴ ساعت) برای اتمام امتحان در نظر بگیرند و یا سوالات را به صورت پروژهای (تحقیقی) طراحی کنند تا دانشجویان نیازی به اتصال دائمی به اینترنت نداشته باشند.
- دومین چالش، «تقلب و عدم نظارت مؤثر». در امتحانات آنلاین، امکان تقلب (کپی کردن از کتاب، گشتن در گوگل، گرفتن کمک از دیگران) بسیار بالاست. وزارت علوم تأکید کرده که دانشگاهها موظف به استفاده از سامانههای «پروکتورینگ» (نظارت آنلاین) هستند. این سامانهها از طریق وبکم، صفحه نمایش و صدای دانشجو را ضبط میکنند و حرکات مشکوک (مانند نگاه مکرر به گوشه صفحه) را ثبت میکنند. اما این سامانهها نیز ۱۰۰ درصد مؤثر نیستند و دانشجویان باهوش راههای دور زدن آن را پیدا میکنند. بهترین راه، طراحی سوالات «تحلیلی و باز» است که از حفظیات صرف جلوگیری کند.
تأثیر جنگ بر نظام آموزشی و حرکت تدریجی به سمت حضوری
جنگ ایران و اسرائیل در خرداد ۱۴۰۵، تقریباً تمام دانشگاههای کشور را تعطیل کرد. بسیاری از دانشجویان (به ویژه در تهران، اصفهان، شیراز و مشهد) مجبور به ترک خوابگاهها و بازگشت به شهرهای خود شدند. برخی دانشگاهها (مانند دانشگاه تهران و صنعتی شریف) به مدت ۲ هفته کاملاً تعطیل بودند و سپس کلاسها به صورت مجازی از سر گرفته شد. اکنون که آتشبس برقرار شده، وزارت علوم برنامه «حرکت تدریجی به سمت برگزاری کلاسهای حضوری» را آغاز کرده است.
این حرکت به چه صورت خواهد بود؟
بر اساس برنامه اعلامی، ترم تابستان (که از اوایل تیر آغاز میشود) به صورت ترکیبی (حضوری برای مقاطع تکمیلی و مجازی برای کارشناسی) برگزار میشود. از ترم پاییز ۱۴۰۵ (مهر ماه)، کلاسهای کارشناسی نیز به تدریج حضوری میشوند، اما احتمالاً با ظرفیت محدود (مثلاً ۵۰ درصد دانشجویان به صورت نوبتی در کلاس حاضر شوند) و با رعایت پروتکلهای امنیتی (فاصله اجتماعی، تهویه هوا، و...). هدف این است که تا پایان سال ۱۴۰۵، تمام کلاسها و امتحانات به طور کامل حضوری شود (مانند دوران قبل از کرونا و قبل از جنگ). چالش بزرگ در این مسیر، «بازگشت دانشجویان به خوابگاهها» است. بسیاری از خوابگاههای دانشگاهی در جریان حملات موشکی آسیب دیده بودند (مثلاً خوابگاههای دانشگاه صنعتی اصفهان و دانشگاه شهید بهشتی). مرمت و بازسازی این خوابگاهها زمانبر است. همچنین تأمین امنیت خوابگاهها در مقابل حملات احتمالی آینده نیز یک نگرانی جدی است.
وظایف دانشگاهها و انتظارات از دانشجویان
دانشگاهها موظف هستند که حداقل ۲ هفته قبل از شروع امتحانات، برنامه زمانبندی دقیق را به همراه لینک ورود به سامانه امتحان، برای دانشجویان ارسال کنند. همچنین باید «جلسات توجیهی آنلاین» برگزار کنند و نحوه کار با سامانه، قوانین مربوط به تقلب، و نحوه اعتراض به نمرات را توضیح دهند. برخی دانشگاهها (مانند دانشگاه تهران) اعلام کردهاند که برای دانشجویانی که به اینترنت پایدار دسترسی ندارند، «اتاقهای امتحان» در مراکز علمی-کاربردی شهرستانها در نظر گرفته میشود. دانشجویان باید حداقل یک هفته قبل از امتحان، درخواست خود را ثبت کنند.
از دانشجویان کارشناسی انتظار میرود که:
- از هماکنون خود را برای امتحانات مجازی آماده کنند و سختافزار (لپتاپ یا تبلت با وبکم) و نرمافزار (مرورگر بهروز) خود را چک کنند.
- محیطی آرام و بدون مزاحمت برای امتحان فراهم کنند (اتاق شخصی، پشت میز، نه روی مبل و درازکش).
- از هرگونه تقلب (کپی، استفاده از گوشی، نگاه به کتاب) خودداری کنند. سامانههای پروکتورینگ تمام حرکات شما را ضبط میکنند و در صورت اثبات تقلب، نمره صفر و محرومیت از امتحانات بعدی در انتظارتان خواهد بود.
- در صورت بروز مشکل فنی (قطع اینترنت، هنگ کردن لپتاپ)، بلافاصله با پشتیبانی سامانه تماس بگیرند و (در صورت امکان) از مشکل اسکرینشات بگیرند تا بعداً بتوانند اعتراض خود را اثبات کنند.
چشمانداز آینده و تأثیر بر کیفیت آموزش عالی ایران
آموزش مجازی، چه ما بخواهیم و چه نخواهیم، بخشی از آینده آموزش عالی جهان است. حتی قبل از کرونا، دانشگاههای معتبر جهان (مانند MIT، هاروارد، استنفورد) دورههای آنلاین انبوه (MOOC) ارائه میدادند. اما این دورهها عمدتاً «آموزش مداوم» (Continuing Education) بودند، نه جایگزین آموزش رسمی و تماموقت. پس از کرونا، بسیاری از دانشگاهها به این نتیجه رسیدند که ترکیب «آموزش حضوری» و «آموزش مجازی» (مدل ترکیبی یا Blended Learning) بهترین گزینه است. در این مدل، کلاسهای نظری به صورت مجازی و کلاسهای عملی، آزمایشگاهی و سمینارها به صورت حضوری برگزار میشوند.
ایران نیز به سمت همین مدل حرکت میکند. تجربه اجباری کرونا و جنگ، زیرساختهای فنی (سامانههای یادگیری الکترونیک، پهنای باند اینترنت، و مهارت اساتید و دانشجویان) را به سطح قابل قبولی رسانده است. اکنون دیگر هیچ استادی نمیتواند بگوید «من بلد نیستم آنلاین تدریس کنم». بنابراین، حتی پس از بازگشت کامل به حالت عادی، احتمالاً شاهد ادامه آموزش مجازی برای برخی دروس (به ویژه دروس عمومی و نظری) خواهیم بود. این امر باعث صرفهجویی در هزینههای رفت و آمد دانشجویان و کاهش ترافیک شهری میشود.
اما نگرانی اصلی، «کاهش کیفیت تعامل استاد-دانشجو» و «افت انگیزه و یادگیری» در فضای مجازی است. بسیاری از مطالعات نشان دادهاند که دانشجویان در محیط مجازی، مطالب را سطحیتر یاد میگیرند و به راحتی حواسشان پرت میشود. همچنین فرصت شبکهسازی و دوستیابی (که بخش مهمی از تجربه دانشگاهی است) از بین میرود. برای جبران این کاستیها، دانشگاهها باید برنامههای فوق برنامه (کارگاههای حضوری، اردوهای علمی، بازدیدهای صنعتی) را تقویت کنند و دانشجویان را تشویق به حضور در دانشگاه (حتی برای فعالیتهای غیردرسی) کنند.