اینترنت دوباره قطع می شود!

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

پس از روزها بلاتکلیفی و نگرانی کاربران، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات از احتمال بازگشت محدودیت‌های اینترنت بین‌الملل خبر داد. ستار هاشمی در نشست خبری اخیر خود تأکید کرد که این موضوع در دستور کار ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی قرار دارد. به گفته وزیر ارتباطات، «حسب شرایط امنیتی که در دنیا هم وجود دارد، ممکن است محدودیت‌های دسترسی به اینترنت بین‌الملل ایجاد شود.» اما او تأکید کرد که فرایند این محدودیت‌ها باید شفاف شود.

پس از بازگشایی تدریجی اینترنت بین‌الملل (به دنبال تصمیمات ستاد ویژه و ابلاغ رئیس‌جمهور)، شبکه اینترنت برای دو تا سه روز با اختلال مواجه بود اما به تدریج به وضعیت پایدارتری رسیده است. مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت کشور اعلام کرده است که میزان ترافیک اینترنت روزانه در حال رشد است و اکنون به ۷۸ درصد سطح ثبت‌شده در اول دی‌ماه ۱۴۰۴ رسیده است. کیفیت سرویس‌ها نیز به صورت مستمر پایش می‌شود.

هاشمی درباره سازوکار قطع و وصل اینترنت توضیح داد: «وزارت ارتباطات معتقد است باید به حداقل برسد و در یک فرایند شفاف با اطلاع رسانه‌ها اتفاق بیفتد. همچنین اگر قرار است محدودیتی ایجاد شود، با تشخیص چه نهادی، با تطبیق چه کمیته‌ای و تا چه زمانی انجام شود.» وزیر ارتباطات تصریح کرد که اینترنت به یکی از موضوعات پیچیده حکمرانی تبدیل شده است. او تأکید کرد: «ما معتقدیم اینترنت برای همه باید با کیفیت و بدون تبعیض باشد و دولت نشان داده است پای حرف خود هستیم.»

هاشمی با نقد نگاه امنیتی صرف به اینترنت گفت: «برخی تصور می‌کنند با بستن اینترنت امنیت برقرار شده است که تصور قابل دفاعی نیست. در زمان قطع اینترنت شاهد شهادت تعدادی از مسئولان تراز اول امنیتی کشور بودیم.» وزیر ارتباطات هشدار داد که قطعی طولانی اینترنت، کشور را در برابر حملات سایبری آسیب‌پذیر می‌کند: «شبکه داخلی کشور با طولانی شدن قطع اینترنت، در برابر حملات سایبری آسیب‌پذیر می‌شود که این خود یک مقوله ضد امنیتی است.»

تحلیل اظهارات وزیر ارتباطات درباره احتمال قطع مجدد اینترنت

ستار هاشمی در نشست خبری خود، یک «هشدار واقع‌بینانه» را مطرح کرد. او نه گفت «اینترنت قطع می‌شود» و نه گفت «قطع نمی‌شود». بلکه گفت «ممکن است محدودیت‌هایی ایجاد شود». این یک رویکرد محتاطانه و دیپلماتیک است. از یک سو، او باید انتظارات کاربران را مدیریت کند (که پس از بازگشایی، نگران قطع مجدد هستند). از سوی دیگر، او باید با نهادهای امنیتی (وزارت اطلاعات، سپاه، شورای عالی امنیت ملی) هماهنگ باشد که ممکن است خواستار محدودیت‌های بیشتری باشند.

نکته کلیدی

هاشمی بر «شفافیت» تأکید کرد. او گفت فرایند قطع و وصل اینترنت باید شفاف شود: «با تشخیص چه نهادی، با تطبیق چه کمیته‌ای و تا چه زمانی». این یک نقد غیرمستقیم به وضعیت قبلی است. در گذشته (قطع اینترنت در دی ۱۴۰۴ و پس از آن)، کاربران و حتی کسب‌وکارها از دلیل قطعی، مدت زمان آن و نهاد تصمیم‌گیرنده مطلع نبودند. هاشمی می‌خواهد این رویه را تغییر دهد. همچنین، هاشمی تأکید کرد که «هر محدودسازی زمان‌دار خواهد بود». این نیز یک تعهد مهم است. در گذشته، برخی محدودیت‌ها بدون تاریخ پایان اعمال می‌شدند و کاربران ماه‌ها در بلاتکلیفی به سر می‌بردند. اگر این تعهد عملی شود، پیشرفت قابل توجهی است.

وضعیت فعلی اینترنت و بازگشت تدریجی به شرایط عادی

مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت کشور اعلام کرده است که ترافیک اینترنت کشور به ۷۸ درصد سطح ثبت‌شده در اول دی‌ماه ۱۴۰۴ رسیده است. این رقم نشان می‌دهد که هنوز ۲۲ درصد از ترافیک عادی (پیش از محدودیت) فاصله داریم. دلایل این فاصله می‌تواند موارد زیر باشد:

• برخی از کاربران هنوز به فیلترشکن‌های خود دسترسی ندارند.
• برخی از کسب‌وکارها و دیتاسنترها هنوز به طور کامل احیا نشده‌اند.
• اعتماد کاربران کاهش یافته است (برخی هنوز از قطع مجدد می‌ترسند و از مصرف پهنای باند بالا خودداری می‌کنند).

با این حال، هاشمی از «افزایش روزانه ترافیک» خبر داده است. این نشان می‌دهد که روند بازگشت به شرایط عادی ادامه دارد. اگر این روند حفظ شود، احتمالاً طی ۲ تا ۴ هفته آینده، ترافیک به ۱۰۰ درصد برسد. نکته دیگر، کیفیت سرویس‌ها (مثل سرعت دانلود و آپلود، پایداری اتصال) است. هاشمی گفت که کیفیت «به صورت مستمر پایش می‌شود». اما کاربران عادی همچنان از کندی سرعت و قطعی‌های مقطعی گزارش می‌دهند. به نظر می‌رسد زیرساخت‌های اینترنت ایران (به ویژه دیتاسنترها و مسیرهای ارتباطی بین‌الملل) هنوز به ثبات کامل نرسیده است.

نقد نگاه امنیتی به اینترنت و آسیب‌پذیری سایبری

یکی از مهم‌ترین و جسورانه‌ترین بخش‌های اظهارات هاشمی، نقد «نگاه امنیتی صرف» به اینترنت بود. او گفت: «برخی تصور می‌کنند با بستن اینترنت امنیت برقرار شده است که تصور قابل دفاعی نیست.» این یک جمله کلیدی است. هاشمی با استناد به شهادت چندین مسئول امنیتی (شهید خطیب، شهید خادمی، شهید لاریجانی) در زمان قطع اینترنت، نشان داد که قطعی اینترنت نه تنها امنیت را برقرار نمی‌کند، بلکه ممکن است تهدیدات را افزایش دهد.

چرا قطعی اینترنت ضد امنیت است؟

به گفته هاشمی، به دو دلیل:

۱) عدم به‌روزرسانی سامانه‌ها: همه ابزارها (از گوشی‌های همراه تا سرورهای دولتی) برای مصون ماندن در برابر حملات سایبری، نیاز به به‌روزرسانی منظم دارند. قطع اینترنت، فرایند به‌روزرسانی را مختل می‌کند و دستگاه‌ها را در برابر هک و بدافزار آسیب‌پذیر می‌کند.

۲) انزوای شبکه داخلی: وقتی شبکه ایران از اینترنت بین‌الملل قطع می‌شود، عملاً در یک جزیره سایبری قرار می‌گیرد. هکرهای خارجی ممکن است از این انزوا برای نفوذ به زیرساخت‌های حیاتی (نیروگاه‌ها، شبکه برق، راه‌آهن، فرودگاه‌ها) استفاده کنند. تیم‌های امنیتی ایران نیز به دلیل عدم دسترسی به پایگاه‌های داده جهانی از آخرین تهدیدات مطلع نمی‌شوند.

هاشمی با این استدلال‌ها، عملاً استراتژی «قطع اینترنت به بهانه امنیت» را به چالش کشیده است. این یک تغییر گفتمان مهم در سطح حاکمیت است.

شفافیت و فرایند؛ راهکار پیشنهادی وزارت ارتباطات

هاشمی پیشنهاد مشخصی برای مدیریت محدودیت‌های اینترنت ارائه داد: «هر محدودسازی زمان‌دار خواهد بود و با اطلاع رسانه‌ها اتفاق بیفتد.» این پیشنهاد سه مؤلفه دارد:

• ۱) شفافیت در علت

  کاربران باید بدانند چرا اینترنت قطع می‌شود (مثلاً به دلیل تهدید امنیتی خاص، حمله سایبری یا بر اساس مصوبه شورای عالی امنیت ملی).

• ۲) شفافیت در مدت زمان

  هر قطعی باید زمان پایان مشخصی داشته باشد (مثلاً ۲۴ ساعت، ۴۸ ساعت). این به کسب‌وکارها و مردم اجازه می‌دهد تا برنامه ریزی کنند.

• ۳) شفافیت در نهاد تصمیم‌گیرنده

  مردم باید بدانند کدام نهاد (شورای عالی امنیت ملی، وزارت اطلاعات، ستاد ویژه فضای مجازی) دستور قطع اینترنت را صادر کرده است. این امر پاسخگویی را افزایش می‌دهد.

وزیر ارتباطات گفت که این پیشنهادها را با «دوستان مختلف امنیتی و دیگر حوزه‌ها» در میان گذاشته و در حال تکمیل آن است. اگر این پیشنهادها تصویب شود، تحولی بزرگ در حکمرانی اینترنت ایران رخ خواهد داد. برای اولین بار، قطعی اینترنت از یک «اقرار غافلگیرکننده» به یک «رویه شفاف و قانون‌مند» تبدیل می‌شود. البته هنوز مشخص نیست که آیا نهادهای امنیتی با این پیشنهاد موافقت خواهند کرد یا خیر. آنها معمولاً بر «محرمانگی» و «اقدام غافلگیرانه» برای مقابله با تهدیدات تأکید دارند. اما هاشمی نشان داده است که حداقل تلاش خود را برای شفافیت انجام می‌دهد.

چشم‌انداز آینده اقتصاد دیجیتال

هاشمی به درستی اشاره کرد که سهم اقتصاد دیجیتال در تولید ناخالص داخلی (GDP) جهان از ۴۰ درصد عبور کرده است. ایران نیز با رشد استارتاپ‌ها، فروشگاه‌های آنلاین، بانکداری الکترونیک و آموزش مجازی، به سمت اقتصاد دیجیتال حرکت می‌کند. اما قطعی‌های مکرر اینترنت، این رشد را تهدید می‌کند.

وزیر ارتباطات گفت: «ما نمی‌توانیم و نباید با خودتحریمی از آن جا بمانیم.» «خودتحریمی» اشاره به محدودیت‌های خودخواسته ای است که به دلیل نگاه امنیتی بر اینترنت اعمال می‌شود، بدون آنکه الزاماً تحریم خارجی وجود داشته باشد. هاشمی معتقد است که این خودتحریمی، به اندازه تحریم‌های خارجی به اقتصاد دیجیتال ایران آسیب می‌زند. چشم‌انداز آینده به دو عامل بستگی دارد:

۱) تصمیمات ستاد ویژه ساماندهی فضای مجازی: اگر این ستاد رویکرد شفاف و زمان‌دار را بپذیرد، وضعیت اینترنت بهبود خواهد یافت. اگر بر رویکرد غافلگیرانه و بدون اطلاع قبلی اصرار کند، بحران ادامه می‌یابد.

۲) فشار افکار عمومی و کسب‌وکارها: اگر کاربران و فعالان اقتصادی به مطالبه گری خود ادامه دهند، احتمال تغییر رویکرد حاکمیت بیشتر می‌شود. اظهارات هاشمی نشان می‌دهد که حداقل در وزارت ارتباطات، درک درستی از مشکلات وجود دارد.