اتحادیه اروپا: بازداشت‌های خودسرانه زنان در هرات را محکوم می‌کنیم / در کنار زنان افغانستان هستیم

آسیانیوز ایران؛ سرویس افغانستان:

اتحادیه اروپا در واکنش به تحولات اخیر در افغانستان، بازداشت‌های خودسرانه زنان و سرکوب معترضان در شهر هرات را به شدت محکوم کرد. این محکومیت در حالی صورت می‌گیرد که نگرانی‌ها از نقض گسترده حقوق بشر در افغانستان افزایش یافته است. انوار العنونی، سخنگوی کمیسیون اروپا، با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که اتحادیه اروپا در کنار زنان افغانستان ایستاده است. وی تأکید کرد که مقامات طالبان باید فوراً به تعهدات بین‌المللی حقوق بشری خود احترام بگذارند. این بیانیه در پی گزارش‌هایی از بازداشت خودسرانه ده‌ها زن معترض در شهر هرات منتشر شده است. معترضان خواستار احترام به حقوق اولیه زنان از جمله حق تحصیل، کار و مشارکت اجتماعی بودند. سخنگوی کمیسیون اروپا به صراحت اعلام کرد: «حق اعتراض مسالمت‌آمیز یک حق اساسی بشر است و طالبان باید به آن احترام بگذارد.» این در حالی است که طالبان از زمان بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱، محدودیت‌های شدیدی علیه زنان وضع کرده است.

اتحادیه اروپا خواستار آزادی فوری تمام بازداشت‌شدگان خودسرانه در هرات و سایر نقاط افغانستان شد. همچنین از طالبان خواست تا به آزار و شکنجه معترضان پایان دهد. این اولین بار نیست که اتحادیه اروپا نقض حقوق بشر در افغانستان را محکوم می‌کند. اما شدت لحن این بیانیه و تمرکز ویژه آن بر «زنان هرات» قابل توجه است. به نظر می‌رسد که اتحادیه اروپا قصد دارد فشار بین‌المللی بر طالبان را افزایش دهد. طالبان تاکنون به این بیانیه واکنش رسمی نشان نداده است. اما در گذشته، آنها هرگونه دخالت خارجی در امور داخلی افغانستان را رد کرده و مدعی شده‌اند که قوانین آنان «مطابق با شریعت اسلام» است. فعالان حقوق زنان در افغانستان و خارج از کشور از بیانیه اتحادیه اروپا استقبال کرده‌اند. آنها امیدوارند که این فشارها باعث تغییر رویکرد طالبان شود، هرچند که تجربه سه سال گذشته نشان داده است که طالبان در برابر انتقادات بین‌المللی مقاومت می‌کند.

جزئیات محکومیت اتحادیه اروپا

بیانیه اتحادیه اروپا دارای چند مؤلفه کلیدی است.

1. اول، «محکومیت صریح» بازداشت‌های خودسرانه و سرکوب معترضان. اتحادیه اروپا این اقدامات را «نقض آشکار حقوق بشر» و «برخلاف تعهدات بین‌المللی افغانستان» خوانده است.
2. دوم، «تأکید بر حق اعتراض مسالمت‌آمیز». سخنگوی کمیسیون اروپا گفت که حق اعتراض یک حق اساسی بشر است و هیچ دولتی (از جمله طالبان) نمی‌تواند آن را نادیده بگیرد.
3. سوم، «خواستار آزادی فوری بازداشت‌شدگان» و توقف آزار و شکنجه معترضان.
4. چهارم، «اظهار همبستگی با زنان افغانستان». العنونی گفت: «اتحادیه اروپا در کنار زنان افغانستان ایستاده است و هرگز آنها را تنها نخواهد گذاشت.» این یک پیام سیاسی مهم است: اتحادیه اروپا قصد دارد فشار بر طالبان را ادامه دهد. پنجم، «ارجاع به تعهدات بین‌المللی طالبان». اگرچه طالبان به رسمیت شناخته نشده است، اما افغانستان (به عنوان یک کشور) عضو معاهدات بین‌المللی حقوق بشری (مانند میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی) است. طالبان به عنوان حاکم بالفعل افغانستان، موظف به رعایت این معاهدات است.

سخنگوی کمیسیون اروپا در پایان بیانیه خود هشدار داد که اگر طالبان به سرکوب معترضان ادامه دهد، اتحادیه اروپا اقدامات بیشتری (از جمله تحریم‌های اقتصادی و دیپلماتیک) را علیه رهبران طالبان اعمال خواهد کرد. این تهدید جدی است، زیرا اتحادیه اروپا یکی از بزرگترین کمک‌کنندگان بشردوستانه به افغانستان است.

وضعیت هرات و سرکوب معترضان

شهر هرات (مرکز استان هرات در غرب افغانستان) در هفته‌های اخیر شاهد اعتراضات گسترده زنان بوده است. معترضان خواستار چه چیزی بودند؟ آنها خواستار لغو ممنوعیت تحصیل دختران در مدارس متوسطه و دانشگاه‌ها، لغو ممنوعیت کار زنان در ادارات دولتی و NGOها، و لغو محدودیت‌های شدید پوشش (حجاب اجباری) و تردد زنان بدون محرم بودند.

طالبان چگونه به این اعتراضات پاسخ داد؟

آن ها ابتدا سعی کردند اعتراضات را نادیده بگیرند. اما پس از گسترش اعتراضات، نیروهای طالبان با خشونت وارد عمل شدند. گزارش‌ها حاکی از آن است که آنها از باتوم، گاز اشک‌آور و حتی تیراندازی هوایی برای متفرق کردن معترضان استفاده کردند. ده‌ها زن بازداشت و به مکان نامعلومی منتقل شدند. برخی از بازداشت‌شدگان بعداً آزاد شدند، اما برخی دیگر هنوز در بازداشت هستند. فعالان حقوق بشر می‌گویند که سرکوب معترضان در هرات، بخشی از یک الگوی گسترده‌تر نقض حقوق بشر توسط طالبان است. از زمان بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، آنها ده‌ها فرمان محدودکننده علیه زنان صادر کرده‌اند. این فرمان‌ها عملاً زنان را از جامعه محو کرده است. اعتراضات هرات، یکی از بزرگترین و منسجم‌ترین اعتراضات زنان از زمان تسلط طالبان بوده است.

واکنش طالبان و استراتژی آن در قبال انتقادات بین‌المللی

طالبان تاکنون به طور رسمی به بیانیه اتحادیه اروپا واکنش نشان نداده است. اما ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، در گذشته در پاسخ به انتقادات مشابه گفته بود: «ما به هیچ کس اجازه نمی‌دهیم در امور داخلی افغانستان دخالت کند. قوانین ما بر اساس شریعت اسلام است و برای ما رضایت خدا مهم‌تر از رضایت غرب است.» استراتژی طالبان در قبال انتقادات بین‌المللی سه بخش است:

• ۱) «نادیده گرفتن»: اکثر بیانیه‌های محکومیت را نادیده می‌گیرند و به آنها پاسخ نمی‌دهند.
• ۲) «توجیه شرعی»: محدودیت‌های خود را با «احکام شریعت» توجیه می‌کنند و می‌گویند که «اروپایی‌ها ارزش‌های اسلامی را درک نمی‌کنند».
• ۳) «باج خواهی انسانی»: طالبان به کشورهای غربی یادآوری می‌شود که اگر کمک‌های بشردوستانه را قطع کنند، میلیون‌ها افغانی (از جمله زنان و کودکان) گرسنه خواهند ماند. این یک فشار غیرمستقیم است.

با این حال، اعتراضات هرات یک نقطه ضعف جدید برای طالبان ایجاد کرده است. این اعتراضات نشان می‌دهد که مقاومت زنان در برابر طالبان فروکش نکرده است و حتی در حال افزایش است. اگر طالبان با خشونت بیشتری پاسخ دهد، ممکن است اعتراضات به سایر شهرها (کابل، مزارشریف، قندهار) سرایت کند. اگر پاسخ ملایم‌تری بدهد، ممکن است سایر گروه‌های معترض (مردان، قومیت‌ها) نیز جرأت اعتراض پیدا کنند. طالبان در یک دوراهی قرار دارد.

نقش اتحادیه اروپا در افغانستان و ابزارهای فشار

اتحادیه اروپا یکی از بزرگترین کمک‌کنندگان بشردوستانه به افغانستان است. از زمان تسلط طالبان، اتحادیه اروپا بیش از ۲ میلیارد یورو کمک بشردوستانه (غذایی، دارویی، آموزشی) به افغانستان اختصاص داده است. این کمک‌ها از طریق سازمان ملل و NGOهای مستقل (نه از طریق طالبان) توزیع می‌شود. با این حال، اتحادیه اروپا طالبان را به رسمیت نمی‌شناسد و با آنها روابط دیپلماتیک رسمی ندارد. ابزارهای فشار اتحادیه اروپا بر طالبان عبارتند از:

• ۱) کاهش کمک‌های بشردوستانه: اگرچه اتحادیه اروپا نمی‌خواهد مردم عادی را مجازات کند، اما می‌تواند کمک‌ها را به پروژه‌هایی محدود کند که مستقیماً زنان را هدف قرار می‌دهد (مثلاً مدارس دخترانه، پناهگاه‌های زنان).
• ۲) تحریم‌های هدفمند: اتحادیه اروپا می‌تواند رهبران طالبان را که مسئول سرکوب معترضان هستند، تحریم کند (ممنوعیت سفر به اروپا، مسدود کردن دارایی‌های آن ها در بانک‌های اروپایی).
• ۳) فشار دیپلماتیک: اتحادیه اروپا می‌تواند از کشورهای تأثیرگذار بر طالبان (مانند پاکستان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی) بخواهد که بر طالبان برای تغییر رویکرد فشار آورند.

بیانیه امروز، اولین گام در یک فشار فزاینده است. اگر طالبان به سرکوب معترضان ادامه دهد، احتمالاً اتحادیه اروپا تحریم‌های هدفمند را در هفته‌های آینده اعمال خواهد کرد.

چشم‌انداز آینده و تأثیر بر حقوق زنان در افغانستان

آیا این بیانیه فشار بین‌المللی باعث تغییر رفتار طالبان خواهد شد؟ تجربه سه سال گذشته نشان می‌دهد که طالبان در برابر فشارهای بین‌المللی بسیار مقاوم هستند. آنها حتی در برابر تحریم‌های شدید سازمان ملل و قطع کمک‌های خارجی نیز تسلیم نشده‌اند. با این حال، اعتراضات هرات یک متغیر جدید است. طالبان ممکن است از گسترش اعتراضات به سایر شهرها بترسد. چشم‌انداز آینده به چند عامل بستگی دارد:

۱) وحدت معترضان: اگر زنان هرات بتوانند اعتراضات خود را سازماندهی کنند و به سایر شهرها گسترش دهند، طالبان ممکن است مجبور به عقب‌نشینی شود.

۲) فشار متحدان طالبان: اگر کشورهای تأثیرگذار مانند پاکستان، قطر و ترکیه از طالبان بخواهند که محدودیت‌های زنان را کاهش دهند، ممکن است تأثیرگذار باشد. طالبان به حمایت مالی و دیپلماتیک این کشورها نیاز دارد.

۳) تصمیم اتحادیه اروپا برای اعمال تحریم: اگر اتحادیه اروپا به تهدید خود عمل کند و تحریم‌های هدفمندی علیه رهبران طالبان اعمال کند، ممکن است آنها را تحت فشار قرار دهد.

در بدبینانه‌ترین سناریو، طالبان سرکوب را تشدید می‌کند و اعتراضات را به زور می‌خواباند. در خوش‌بینانه‌ترین سناریو، طالبان ممکن است امتیازاتی نمادین بدهد (مثلاً اجازه دهد دختران به مدارس ابتدایی بازگردند و یا برخی از بازداشت‌شدگان را آزاد کند) اما محدودیت‌های اساسی همچنان پابرجا خواهد ماند. به نظر می‌رسد سناریوی دوم محتمل‌تر است.